terminologia->geologia: Sudety

Podział geologiczny Sudetów

   

Strona ma charakter informacyjny. Czytelnik wykorzystuje opublikowane informacje na własną odpowiedzialność. Ich kopiowanie, zwielokrotnianie, rozpowszechnianie lub inne podobne wykorzystywanie nie wymaga zgody autora. Autor nie ponosi odpowiedzialności za treści umieszczone w linkach lub załączonych wydawnictwach.

 

 objaśnienie ikon i skrótów:

m - charakterystyczne miejsce, postać lub wydarzenie, w - wieża lub punkt widokowy, f - przedstawiciel sudeckiej flory, c - ciekawostka związana z miejscem, t - termin do objaśnienia, s - schronisko lub chatka obecne(a) lub byłe(a), a - atrakcja turystyczna

s - schroniska czynne, s- - schroniska nieistniejące, ch - chatki czynne, ch- - chatki nieistniejące

objaśnienie

mapy z różnych źródeł

strona internetowa

statystyki GUS

szlaki turystyczne

najciekawsze fotografie

najciekawsze wideo

ciekawe odnośniki do stron internetowych

literatura i artykuły prasowe

legendy związane z miejscem

ciekawostki

wieze i punkty widokowe

schroniska (chatki) istniejące lub byłe

poglądowe panoramki

aktualna i prognozowana pogoda

aktrakcje turystyczne

położenie na mapie wewnętrznej

położenie na mapie zewnętrznej

moje uwagi

powiązania z innymi pozycjami

miejsca, ludzie, wydarzenia w promieniu 15 km

filtrowanie informacji

pobranie pliku

 

W obrębie Sudetów można wyróżnić następujące jednostki geologiczne: blok karkonosko-izerski, nieckę północnosudecką, metamorfik kaczawski, nieckę śródsudecką, depresję Świebodzic, blok sowiogórski, strukturę bardzką, masyw gabrowo-diabazowy Nowej Rudy, metamorfik kłodzki, metamorfik bystrzycko-orlicki, masyw kudowski, Rów Górnej Nysy, masyw kłodzko-złotostocki, metamorfik Lądka i Śnieżnika, strefę Starego Miasta. Na obszarze Czech występują: niecka podkarkonoska, kopuła Keprnika, kopuła Desny, masyw Żulowej, masyw Jesenika, masyw Sobotina, kulm wschodniosudecki (strefa morawsko-śląska). Większa część Sudetów zbudowana jest ze skał metamorficznych, w mniejszej ilości występują skały magmowe – głębinowe i wulkaniczne oraz skały osadowe.

Przedgórze Sudeckie i część Niziny Śląskiej obejmuje blok przedsudecki. Niektóre jednostki sudeckie obcięte uskokiem sudeckim brzeżnym przechodzą na obszar bloku przedsudeckiego. Są to: metamorfik kaczawski (strefa kaczawska), blok sowiogórski, kopuła Keprnika, Kopuła Desny, masyw Żulowej, kulm wschodniosudecki. Inne jednostki bloku przedsudeckiego, to: metamorfik środkowej Odry, metamorfik Płaskich Wzgórz, masyw granitowy Strzegom-Sobótka, masyw serpentynitowy Gogołów-Jordanów, masyw gabrowy Ślęży, masyw serpentynitowy Sobótki, masyw serpentynitowy Szklar, masyw serpentynitowy Braszowic, masyw gabrowy Brzeźnicy, lineament Niemczy (strefa Niemczy), metamorfik Wzgórz Niemczańskich, metamorfik Doboszowic, metamorfik Wzgórz Strzelińskich.

Szczegółowe mapy dostępne są na portalu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.

* Blok karkonosko-izerski, krystalinik karkonosko-izerski – jednostka geologiczna (tektoniczna) w Sudetach Zachodnich, składająca się z kilku mniejszych części: centralnie położonego granitowego masywu karkonoskiego oraz otaczających go starszych jednostek zbudowanych ze skał metamorficznych – leżącego po jego północno-zachodniej stronie metamorfiku izerskiego, na wschodzie – wschodniej osłony granitu karkonoskiego (zwanej też mylnie metamorfikiem wschodnich Karkonoszy) oraz na południu – metamorfiku południowych Karkonoszy, znajdującego się całkowicie po stronie czeskiej.
Blok karkonosko-izerski graniczy od zachodu z blokiem łużyckim, od północy z metamorfikiem kaczawskim, od wschodu z niecką śródsudecką, a od południa z niecką podkarkonoską w Czechach. Granica zachodnia jest trudna do sprecyzowania, północna i południowa jest tektoniczna, a wschodnia prawdopodobnie sedymentacyjna.
Granitowy masyw, który powstał przez wciśnięcie intruzji magmowej między skały metamorficzne w trakcie procesów plutonicznych podczas orogenezy hercyńskiej, tworzy centralną część bloku karkonosko-izerskiego.
Skały bloku karkonosko-izerskiego budują znaczną część Sudetów Zachodnich: Pogórze Izerskie, Góry Izerskie, Karkonosze, Kotlinę Jeleniogórską oraz Rudawy Janowickie (z wyjątkiem ich wschodniej partii, zbudowanej ze skał osadowych niecki śródsudeckiej).
Ciekawostki
- Koncentracja uranu w bloku karkonosko-izerskim przeciętnie zawiera się w granicy 3–5 g/t, w niektórych miejscach lokalnie przekracza 13 g/t.
- Blok karkonosko-izerski stanowi największy zwarty obszar o wysokim potencjale radonowym.

* Niecka północnosudecka (depresja północnosudecka, synklinorium północnosudeckie) – rozległa jednostka geologiczna (tektoniczna) w północno-zachodniej części Sudetów. Graniczy od południa, wschodu, północnego wschodu i północy z metamorfikiem kaczawskim, który tworzy również jej podłoże.
Część granic ma charakter sedymentacyjny, a część tektoniczny.
Ma kształt niecki wydłużonej z północnego zachodu na południowy wschód. Na zachodzie wkracza na obszar Niemiec. Można w jej obrębie wyróżnić szereg stref różniących się budową geologiczną. Są to: strefa tektoniczna Warta-Osiecznica, wypiętrzenie Ołoboku, zrąb Zebrzydowej, zrąb Pieńsk-Godzieszów, półrów Lasowa, antyklina Raciborowic i synklina Grodźca. Na południowym wschodzie ma kilka odgałęzień: nieckę leszczyńską, półrów Lwówka, rów Świerzawy oraz rów Wlenia. Na południowym wschodzie, poprzez rów Świerzawy łączy się z zapadliskiem Wolbromka, które dochodzi do sudeckiego uskoku brzeżnego. Na południe od rowu Świerzawy i na południowy zachód od zapadliska Wolbromka znajduje się niewielkie, izolowane zapadlisko Wierzchosławic o podobnej budowie geologicznej.
Zbudowana jest ze skał osadowych i skał wulkanicznych, powstałych w okresie od górnego karbonu (stefan, być może westfal) do górnej kredy. Są to przede wszystkim piaskowce, mułowce, wapienie, margle, gipsy i anhydryty, a ze skał wulkanicznych: porfiry, melafiry i ich tufy.
Utwory wypełniające nieckę północnosudecką przykryte są na zachodzie osadami miocen i pliocenu. Lokalnie przebijają je trzeciorzędowe bazalty, należące do środkowoeuropejskiej prowincji bazaltowej.
Skały wypełniające nieckę północnosudecką budują podłoże części Gór Kaczawskich, Pogórza Kaczawskiego i Pogórza Izerskiego, a w części północno-zachodniej również Niziny Śląsko-Łużyckiej (Borów Dolnośląskich).

* Metamorfik kaczawski (strefa kaczawska) – jednostka geologiczna (tektoniczna) o dość niewyraźnych granicach i charakterze, obejmująca znaczną część bloku dolnośląskiego. Jej część zachodnia (południowo-zachodnia) leży w Sudetach, natomiast część wschodnia (północno-wschodnia) na bloku przedsudeckim. Ta ostatnia jest w znacznej mierze przykryta młodszymi osadami, głównie trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi, spod których odsłania się wyspowo. Najdalej na północ i wschód wysunięte fragmenty metamorfiku kaczawskiego znane są jedynie fragmentarycznie z głębokich wierceń, dlatego trudno określić dokładny zasięg metamorfiku kaczawskiego z tej strony.
Metamorfik kaczawski południa graniczy z blokiem karkonosko-izerskim wzdłuż uskoku śródsudeckiego, od południowego wschodu z niecką śródsudecką oraz depresją Świebodzic. Od zachodu podściela leżące na niej utwory niecki północnosudeckiej i jej wschodnich odgałęzień – niecki leszczyńskiej, półrowu Lwówka, rowu Świerzawy oraz rowu Wlenia, a także zapadliska Wolbromka i zapadliska Wierzchosławic. Na bloku przedsudeckim od wschodu graniczy z granitem strzegomskim oraz ze skałami metamorfiku Imbramowic i, być może, z innymi utworami metamorficznymi. Od północy obcięta jest strefą uskokową środkowej Odry od skał monokliny przedsudeckiej.
Metamorfik kaczawski zbudowany jest ze skał metamorficznych facji zieleńcowej. Są to zieleńce, łupki zieleńcowe, łupki serycytowe, , kwarcyty, fyllity, wapienie krystaliczne, keratofiry, porfiroidy. Są one silnie zaangażowane tektonicznie – zafałdowane, poprzecinane uskokami i żyłami kwarcowymi. Występują też brekcje sedymentacyjne i tektoniczne.
Budowa wewnętrzna
W części sudeckiej wyróżnia się dwie części (dwa pnie) metamorfiku – północną i południową, oddzielone rowem Świerzawy. W części północnej płaszczowiny mają wergencję północną, w części południowej - południową.
Północna część składa się z następujących jednostek: jednostka Złotoryja-Luboradz, jednostka Chełmca, jednostka Rzeszówek-Jakuszowa.
W części południowej występują: jednostka Świerzawy, jednostka Radzimowic, jednostka Bolkowa, jednostka Dobromierza, jednostka Cieszowa, jednostka Wlenia, jednostka Pilchowic, jednostka Lubania.
W części północnej poszczególne jednostki oddzielone są uskokami. W części południowej ich granice interpretuje się jako nasunięcia, a na zachodzie (jednostka Wlenia, jednostka Pilchowic i jednostka Lubania) jako uskoki. Jednostkę Dobromierza od jednostki Pilchowic częściowo oddziela rów Wlenia, ponadto we wschodniej części jednostki Dobromierza znajduje się zapadlisko Wierzchosławic.
Datowanie
Wiek części serii skalnych został określony na podstawie skamieniałości przewodnich, głównie archeocjatów, konodontów i graptolitów, innych natomiast jest problematyczny. Udowodniono tam występowanie skał z interwału kambr - wczesny karbon, po którym ruchy górotwórcze hercyńskie zakończyły depozycję osadów, sfałdowały i zmetamorfizowały dotychczasowe utwory kończąc tworzenie się metamorfiku kaczawskiego. Przez długi czas problematyczne było datowanie najstarszych skał metamorfiku, za które od XIX wieku uważano tzw. wapienie wojcieszowskie i łupki radzimowickie, zaliczane początkowo głównie do kambru. W latach 80. i 90. XX w. łupki radzimowickie, a przynajmniej ich część, zaliczono do ordowiku na podstawie badań konodontów, natomiast wiek wapieni wojcieszowskich uważano za niepewny ze względu na brak dobrych skamieniałości przewodnich, jednak dane z lat 2000-2003, bazujące m.in. na otwornicach i kręgowcach, wskazywały na ordowik. Dopiero znalezisko bardzo licznych i dobrze zachowanych archeocjatów w wapieniach wojcieszowskich pozwoliło udowodnić ich wczesnokambryjski wiek.
Występowanie
Skały metamorfiku kaczawskiego budują główne masywy Gór Kaczawskich, niewielki fragment Rudaw Janowickich (element Przybkowic), znaczną część Pogórza Kaczawskiego i północną Pogórza Izerskiego w Sudetach oraz północno-zachodni fragment Przedgórza Sudeckiego i, częściowo, Niziny Śląskiej oraz Niziny Śląsko-Łużyckiej. Na bloku przedsudeckim rozciągają się do okolic Wilkowa (Kątów Wrocławskich). Wychodnie skalne na obszarze bloku przedsudeckiego występują w okolicach Luboradza, Mierczyc i Jenkowa na wschód od Jawora. Dalej na wschód rozpoznano je punktowo za pomocą wierceń. Ze względu na stopień przykrycia terenu najdokładniej zbadane zostały fragmenty występujące w Górach Kaczawskich oraz w północno-wschodniej części Pogórza Kaczawskiego.
Nazewnictwo
Metamorfik kaczawski określano też jako strefę kaczawską, strukturę kaczawską, metamorfik Gór Kaczawskich. Niedawno na określenie metamorfiku kaczawskiego zaproponowano nazwę Kaczawskie łupkowo-zieleńcowe pasmo fałdowe.

* Niecka śródsudecka, depresja śródsudecka – rozległa jednostka geologiczna w centralnej części Sudetów. Położona jest między blokiem karkonosko-izerskim, metamorfikiem kaczawskim, depresją Świebodzic, blokiem sowiogórskim, strukturą bardzką, metamorfikiem kłodzkim, metamorfikiem Lądka i Śnieżnika, metamorfikiem bystrzycko-orlickim. Od południowego zachodu (w Czechach) ogranicza ją nasunięcie hronovskie. Rozciąga się z północnego zachodu na południowy wschód, gdzie łączy się z Rowem Górnej Nysy.
Ma kształt niecki – warstwy skalne zapadają koncentrycznie do środka. Południowo-zachodnia część leży w Czechach.
Zbudowana jest ze skał osadowych i wulkanicznych, powstałych w okresie od dolnego karbonu do górnego permu. Są to przede wszystkim piaskowce, zlepieńce, mułowce, łupki ilaste, węgle kamienne i antracyty, wapienie, margle, a ze skał wulkanicznych: porfiry, melafiry i ich tufy.
Wyższe piętro strukturalne tworzą osady dolnotriasowe, a jeszcze wyższe utwory górnej kredy. Najwyższe piętro tworzą utwory kenozoiczne.
Utwory budujące nieckę śródsudecką są w różnym stopniu odsłonięte, niektóre partie były udostępnione sztucznymi wkopami, m.in. szybami, sztolniami i chodnikami kopalń węgla kamiennego oraz barytu, kamieniołomami, a także przekopami i tunelami komunikacyjnymi (kolejowymi i drogowymi), inne tworzą rzadkie wychodnie. Z tych powodów były one różnie nazywane i do tej pory nie ma wśród geologów całkowitej zgody co do nomenklatury.
Najpowszechniej przyjęty podział utworów niecki śródsudeckiej jest następujący: formacja z Radkowa, formacja ze Słupca, formacja z Krajanowa, formacja z Ludwikowic, formacja z Glinika, formacja z Żaclerza, formacja z Białego Kamienia, formacja z Wałbrzycha, formacja ze Szczawna, formacja z Lubomina, formacja ze Starych Bogaczowic, formacja z Sadów Górnych, formacja z Nagórnika, formacja z Figlowa, formacja z Ciechanowic.
Niecka śródsudecka buduje fragmentarycznie lub w całości podłoże: południowo-wschodniego skrawka Gór Kaczawskich, wschodnich fragmentów Rudaw Janowickich, Karkonoszy (Lasockiego Grzbietu), Kotliny Kamiennogórskiej, Gór Wałbrzyskich, południowej części Pogórza Wałbrzyskiego, Gór Kamiennych, południowych skrawków Gór Sowich, Wzgórz Włodzickich, Obniżenia Nowej Rudy, Obniżenia Ścinawki, Gór Stołowych oraz Kotliny Kłodzkiej i Rowu Górnej Nysy.

* Depresja Świebodzic – niewielka jednostka geologiczna w Sudetach Środkowych.
Jest to geologiczne piętro strukturalne Masywu Czeskiego, zbudowane ze skał osadowych, położone między metamorfikiem kaczawskim od północy i blokiem sowiogórskim od południa, a od południowego zachodu oddzielona jest uskokiem od niecki śródsudeckiej. Powierzchnia depresji ma kształt zbliżony do trapezu, rozciąga się z południowego wschodu od miejscowości Świebodzice w kierunku północno-zachodnim.
Jest to waryscyjska depresja śródgórska w formie wydłużonego rowu o kierunku wschód-zachód, otoczona wzniesieniami skał krystalicznych: bloku sowiogórskiego oraz metamorfiku kaczawskiego. Stanowi samodzielną jednostkę geologiczną utworzoną z niezmetamorfizowanych skał osadowych. Wypełniają ją osady górnodewońskie i dolnokarbońskie, które należą do synorogenicznego kompleksu waryscyjskiego. Skały wypełniające depresję to przede wszystkim piaskowce, zlepieńce, mułowce, łupki ilaste, wapienie.
Depresja Świebodzic buduje fragmentarycznie podłoże Pogórza Wałbrzyskiego i zachodniej części Gór Sowich. Od północy skały depresji Świebodzic graniczą z Górami Kaczawskimi, od północnego wschodu z sudeckim uskokiem brzeżnym, od południa z Górami Wałbrzyskimi i Górami Sowimi.

* Blok sowiogórski, zwany również krą sowiogórską – jednostka geologiczna w Sudetach i bloku przedsudeckim (Przedgórzu Sudeckim), przecięta uskokiem sudeckim brzeżnym. Na obszarze Sudetów od północnego zachodu graniczy z depresją Świebodzic, od południowego zachodu i południa z niecką śródsudecką, od południowego wschodu ze strukturą bardzką. Na obszarze bloku przedsudeckiego (Przedgórza Sudeckiego) graniczy od północy z masywem Gogołów-Jordanów, a od wschodu ze strefą Niemczy.
Blok sowiogórski uważany jest za oderwany i wypiętrzony fragment moldanubskiej formacji skalnej Masywu Czeskiego. Posiada on kształt trójkąta o powierzchni ok. 600 km², którego wierzchołki wyznaczają: Szczawno-Zdrój na zachodzie, Sokolniki na północnym wschodzie oraz Srebrna Góra na południowym wschodzie. Wszystkie granice mają charakter tektoniczny. Granicom tym towarzyszą intruzje młodoassyntyjskich skał zasadowych, wśród których dominują serpentynity, gabra i diabazy.
Sudecki uskok brzeżny przebiegający na linii Witoszów Górny (pn. zach.) – Srebrna Góra (pd. wsch.) dzieli blok sowiogórski na dwie nierówne części. Mniejsza część południowa (o powierzchni ok. 200 km²), tworzy zasadniczy zrąb Gór Sowich i fragmenty Pogórza Wałbrzyskiego, a także Gór Czarnych w obrębie Gór Wałbrzyskich. Część północna leży na Przedgórzu SudeckimObniżeniu Podsudeckim oraz fragmentach Równiny Świdnickiej, Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich i Obniżenia Otmuchowskiego.
Blok sowiogórski zbudowany jest ze skał metamorficznych – głównie gnejsów i migmatytów, którym towarzyszą granity, amfibolity, serpentynity, granulity i pegmatyty. W jego obrębie, na starszym podłożu, występują także młodsze skały osadowe karbońskie – piaskowce, mułowce i zlepieńce, tworzące tzw. "kulm sowiogórski".

* Struktura bardzka – jednostka geologiczna w Sudetach.
Położona pomiędzy krą sowiogórską od północnego zachodu, niecką śródsudecką od południowego zachodu, intruzją kłodzko-złotostocką od południowego wschodu oraz metamorfikiem kłodzkim od południa. Od północnego wschodu oddzielona uskokiem brzeżnym sudeckim od bloku przedsudeckiego.
Struktura powstała w orogenezie waryscyjskiej, w wyniku sedymentacji detrytycznej w środowisku morskim, we wschodnich częściach śródgórskiego basenu. Strukturę bardzką tworzą sfałdowane skały osadowe, a podrzędnie także wulkaniczne, od ordowiku po dolny karbon, lokalnie przykryte kenozoicznymi niezlityfikowanymi (luźnymi) skałami osadowymi. Przeważają dolnokarbońskie morskie skały osadowe typu fliszowego, które zajmują ponad 80% powierzchni terenu. Są to mułowce, piaskowce oraz zlepieńce bez fauny. Znacznie rzadsze są wapienie dolnokarbońskie z bardzo licznym zespołem skamieniałości. W obrębie fliszowych osadów dolnokarbońskich występują olistolity skał starszych: piaskowce ordowickie, sylurskie łupki ilaste z graptolitami i wkładkami lidytów. Dewon reprezentują piaskowce, często z florą psylofitową, mułowce i radiolaryty. Tektonika struktury bardzkiej jest złożona, jest to kilka generacji fałdów o różnych kierunkach. Ich powstanie związane jest z różnymi fazami orogenezy waryscyjskiej.
Rozciąga się na obszarze o powierzchni blisko 250 km². Buduje większą część Gór Bardzkich w Sudetach Środkowych.

* Masyw gabrowo-diabazowy Nowej Rudy (masyw gabrowo-diabazowy Nowa Ruda-Słupiec, masyw noworudzki) – niewielka jednostka geologiczna w Sudetach, zbudowana z kilku odmian gabr i diabazów. Przebiega w kierunku NNW–SSE, między Nową Rudą a okolicami Bożkowa na przestrzeni ok. 9 km. Buduje północno-wschodnią część Obniżenia Noworudzkiego.
Geograficznie masyw noworudzki leży w Sudetach Środkowych, natomiast pod względem budowy geologicznej okolice te wchodzą w skład struktury zachodniosudeckiej.
Od północy i północnego wschodu graniczy tektonicznie z rowem Czerwieńczyc, a od zachodu i południowego zachodu z osadami niecki śródsudeckiej. Skały masywu budują część podłoża rowu Czerwieńczyc i, być może, struktury bardzkiej.
Gabra i diabazy były eksploatowane w kilku kamieniołomach. Obecnie czynna jest duża kopalnia diabazu w Dzikowcu produkująca głównie kruszywa łamane, piasek łamany, grysy, mieszanki itp.

* Metamorfik kłodzki – niewielka obszarowo struktura geologiczna, leżąca pomiędzy depresją śródsudecką od zachodu i południa, strukturą bardzką od północnego wschodu, a intruzją kłodzko-złotostocką od wschodu. Zbudowana w całości ze skał metamorficznych. Skały metamorfiku kłodzkiego są znacznie zróżnicowane i sfałdowane. W strukturze metamorfiku kłodzkiego wyróżniamy trzy facje:
- dolną – pierwotnie skały osadowe pelitowe i piaszczysto-pelitowe,
- środkową – pierwotnie skały osadowe piroklastyczne,
- górną – pierwotnie skały efuzywne.
Metamorfik kłodzki dzieli się na dwie części: część zachodnią i część wschodnią, tzw. blok Łącznej.
Skały metamorfiku kłodzkiego budują południową część Gór Bardzkich oraz północną część Kotliny Kłodzkiej.

* Metamorfik bystrzycko-orlicki (metamorfik Gór Bystrzyckich i Orlickich) – jednostka geologiczna we wschodniej części Sudetów. Geograficznie leży w Sudetach Środkowych, natomiast pod względem budowy geologicznej wchodzi w skład struktury zachodniosudeckiej, która sięga na wschód po nasunięcie ramzowskie.
Od północy graniczy z niecką śródsudecką, od północnego wschodu i wschodu z rowem Górnej Nysy. Za jego przedłużenie po wschodniej stronie rowu Górnej Nysy uważa się metamorfik Lądka i Śnieżnika. Niektórzy łączą te jednostki w metamorfik orlicko-kłodzki.
Wyróżnia się dwie serie skalne zbudowane ze skał metamorficznych: łupkową i gnejsową.
* Seria łupkowa jest odpowiednikiem serii strońskiej. Składa się z łupków łyszczykowych z wkładkami łupków łyszczykowych z granatami, a także paragnejsów, amfibolitów, łupków kwarcowych, łupków grafitowych, marmurów kalcytowych i dolomitowych, skał wapienno-krzemianowych, erlanów.
* Seria gnejsowa, zbudowana z gnejsów bystrzyckich, odpowiada gnejsom śnieżnickim i gierałtowskim. Są to gnejsy oczkowe, warstewkowe, drobnoziarniste, cienkolaminowane, niekiedy pręcikowe, generalnie z wyraźną foliacją. W serii gnejsowej, poza różnymi odmianami tych ostatnich, występują amfibolity.
Metamorfik bystrzycko-orlicki buduje podłoże Gór Orlickich, Pogórza Orlickiego i Gór Bystrzyckich. Jego południowo-zachodnia część znajduje na obszarze Czech.

* Masyw kudowski – niewielka jednostka geologiczna w Sudetach, zbudowana z kilku odmian granitów, granodiorytów i tonalitów wieku karbońskiego (granitoid kudowski), powstałych w czasie orogenezy waryscyjskiej.
Tworzy ciało o długości ok. 14 km i szerokości do 4 km. Jego południowy kraniec znajduje się na terytorium Czech. Graniczy od północy z depresją śródsudecką, od południa i wschodu z metamorfikiem bystrzycko-orlickim, a od zachodu - z niecką Nachodu. Północną i południowo-zachodnią granicę stanowi uskok Pořiči-Hronov, który się tutaj rozgałęzia. Kontakty ze skałami metamorficznymi metamorfiku bystrzycko-orlickiego są natury metasomatycznej lub intruzywnej.
Masyw zbudowany jest z różnych odmian granitów kudowskich, granodiorytów i tonalitów. Skały te są zwykle średnioziarniste, barwy ciemnoszarej, szaro-różowej i czerwonej.
Pod względem geograficznym masyw kudowski położony jest w Sudetach Środkowych. Z jego skał zbudowane są południowo-zachodnie części polskich Gór Stołowych oraz fragmenty Obniżenia Kudowy i Wzgórz Lewińskich.

* Rów górnej Nysy jest wyraźnym, kilkukilometrowej szerokości obniżeniem tektonicznym w Sudetach Środkowych. Czeska część rowu Górnej Nysy nazywa się Králický uval. Jest naturalną granicą oddzielającą Sudety Środkowe (Góry Bystrzyckie) od Sudetów Wschodnich (Masyw Śnieżnika). Oddziela metamorfik bystrzycko-orlicki od metamorfiku Lądka i Śnieżnika. Pod względem geograficznym w zasadzie pokrywa się z mezoregionem o takiej samej nazwie – Rowem Górnej Nysy.
Obniżenie powstało w wyniku ruchów górotwórczych, które doprowadziły do wydźwignięcia sąsiednich masywów górskich ponad uprzednio istniejącą powierzchnię zrównania. Na powierzchni odwadniane przez Nysę Kłodzką i jej górne dopływy. Stanowi wygodny szlak transportowy przecinający Sudety i łączący północ z południem. Głównym miastem jest Bystrzyca Kłodzka, mniejsze miejscowości to: Międzygórze, Międzylesie, Boboszów.
Pod względem geologicznym prawie pokrywa się z jednostką geologiczną o takiej samej nazwie – rowem Górnej Nysy. Podłoże zbudowane ze skał metamorficznych wieku paleozoicznego, a sam rów z piaskowców i mułowców, podrzędnie zlepieńców górnokredowych. Przykryty jest kenozoicznymi piaskami, żwirami, iłami, glinami oraz lessami. Przez środek Rowu Górnej Nysy przepływa Nysa Kłodzka.

* Masyw kłodzko-złotostocki – sierpokształtna intruzja granitoidowa, położona na granicy między metamorfikiem wschodniej części kopuły orlicko-śnieżnickiej – metamorfikiem Lądka i Śnieżnika (Góry Złote i Krowiarki) od południowego wschodu, strukturą bardzką od zachodu oraz metamorfikiem kłodzkim od południowego zachodu.
Struktura związana z orogenezą hercyńską, powstała w paleozoiku, ok. 260-270 milionów lat temu, w trakcie plutonizmu granitoidowego. Jego apofizy sięgają w głąb Gór Bardzkich (struktury Bardzkiej) aż po Bardo.
Masyw kłodzko-złotostocki buduje południowo-wschodnią część Gór Bardzkich oraz północno-zachodni skraj Gór Złotych, zaś południowo-zachodnim krańcem wchodzi w obręb Gór Złotych (Wzgórza Rogówki).

* Metamorfik Lądka i Śnieżnika (metamorfik lądecko-śnieżnicki) – jednostka geologiczna leżąca w zachodniej części Sudetów Wschodnich (Góry Złote, Góry Bialskie, Krowiarki, Masyw Śnieżnika).
Od zachodu graniczy z masywem kłodzko-złotostockim, metamorfikiem kłodzkim, niecką śródsudecką i rowem Górnej Nysy. Od północy sudecki uskok brzeżny oddziela go od bloku przedsudeckiego. Od wschodu i południa graniczy ze strefą Starego Miasta w Czechach (Starého Města na Morawach). Dzieli się na mniejsze jednostki tektoniczne. Pod względem geologicznym zaliczany jest do struktury zachodniosudeckiej.
Za jego przedłużenie po zachodniej stronie rowu Górnej Nysy uważa się metamorfik bystrzycko-orlicki. Niektórzy geolodzy łączą obie jednostki w metamorfik orlicko-kłodzki.
Wyróżnia się na trzy serie skalne zbudowane ze skał metamorficznych: seria strońska, gnejsy śnieżnickie i gnejsy gierałtowskie.
Seria strońska składa się z łupków łyszczykowych z wkładkami łupków łyszczykowych z granatami, paragnejsów, amfibolitów, łupków kwarcowych, łupków grafitowych, marmurów kalcytowych i dolomitowych, skał wapienno-krzemianowych, erlanów i serpentynitów.
Gnejsy śnieżnickie są gnejsami oczkowymi, warstewkowymi, zwykle gruboziarnistymi, z wyraźną foliacją.
Gnejsy gierałtowskie są bardziej zróżnicowane: są to najczęściej gnejsy drobnoziarniste, cienkolaminowane lub bez laminacji, niekiedy pręcikowe.
W seriach gnejsowych, poza różnymi odmianami tych ostatnich występują amfibolity, w gnejsach gierałtowskich również eklogity, granulity, a w okolicach Bielic również gnejsy amfibolowe oraz tonality.
Metamorfik lądecko-śnieżnicki buduje podłoże Gór Złotych, Gór Bialskich, Masywu Śnieżnika (wraz z Krowiarkami) w Sudetach Wschodnich oraz fragmentu Kotliny Kłodzkiej w Sudetach Środkowych.
Nowa, proponowana regionalizacja tektoniczna Polski łączy metamorfik Lądka i Śnieżnika z metamorfikiem bystrzycko-orlickim w jednostkę o nazwie „kopuła orlicko-śnieżnicka” (dawniej „metamorfik orlicko-kłodzki” lub „kopuła kłodzko-orlicka”). Kopuła orlicko-śnieżnicka jest najdalej na pn.-wsch. wysuniętym fragmentem Masywu Czeskiego. Np. amfibolity budujące kopułę orlicko-śnieżnicką dostarczają informacji na temat wieloetapowej ewolucji tej struktury. Amfibolity mają skład bazaltów toleitowych, nisko-Ti toleitów i alkalicznych bazaltów. Bazalty toleitowe są zapisem stadium riftingu, przypuszczalnie dolnopaleozoicznej fragmentacji Gondwany (Floyd et al. 1996).

* Masyw serpentynitowy Braszowic − niewielka jednostka geologiczna w środkowej części bloku przedsudeckiego. Jego powierzchnia wynosi około 40 km².
Masyw tworzy wydłużone równoleżnikowo ciało geologiczne. Od zachodu i północy graniczy z blokiem sowiogórskim, od wschodu z niewielkim wystąpieniem sjenitów, od południowego wschodu i południa z masywem gabrowym Brzeźnicy. Większość granic jest przykryta osadami trzeciorzędu i czwartorzędu. Przedłużeniem masywu serpentynitowego Braszowic ku południowemu zachodowi jest wystąpienie serpentynitów w obrębie struktury bardzkiej na zachód od Brzeźnicy, w obrębie Sudetów (bloku sudeckiego).
Masyw zbudowany jest ze skał metamorficznych − perydotytów, piroksenitów, skał piroksenowo-amfibolowych i serpentynitów. Wśród serpentynitów wydzielono serpentynity lizardytowo-chryzotylowe i serpentynity antygorytowe. Skały te powstały z przeobrażenia harzburgitów i lherzolitów, a w mniejszym stopniu wehrlitów i dunitów. Występują w nich apofizy gabrowe odchodzące od masywu Brzeźnicy.
W serpentynitach występują żyły magnezytu, eksploatowane w Kopalni Magnezytu "Grochów" oraz niewielkie koncentracje rud chromu, niklu, a także chryzoprazy.
Pod względem geograficznym położony jest na Przedgórzu Sudeckim, w obrębie Obniżenia Otmuchowskiego, buduje niewielkie wzniesienia Masywu Brzeźnicy.

* Masyw gabrowy Brzeźnicy − jednostka geologiczna w środkowej części bloku przedsudeckiego.
Od północnego zachodu graniczy z masywem serpentynitowym Braszowic, od północy z blokiem sowiogórskim, od wschodu ze strefą Niemczy. Większość granic jest ukryta pod osadami trzeciorzędu i czwartorzędu.
Masyw zbudowany jest ze skał metamorficznych − różnych odmian gabr. Gabra te wnikają jako apofizy w głąb masywu serpentynitowego Braszowic.
Pod względem geograficznym położony jest na Przedgórzu Sudeckim, w obrębie Obniżenia Otmuchowskiego, buduje południowo-wschodnie fragmenty niewielkich wzniesień Masywu Brzeźnicy.

* Metamorfik Wzgórz Strzelińskich, metamorfik Wzgórz Strzelińskich i okolic Doboszowic, metamorfik strzeliński – jednostka geologiczna na bloku przedsudeckim (geograficznie na Przedgórzu Sudeckim).
Nowa, proponowana nazwa – masyw gnejsowo-granitowy Strzelina, w skrócie masyw Strzelina. W nazwie tej łączy się dwie różnowiekowe i różnego pochodzenia jednostki – „metamorfik Wzgórz Strzelińskich”, utworzony ze skał metamorficznych prekambru i starszego paleozoiku oraz „masyw strzeliński”, składający się ze skał magmowych – granitoidów wieku górnokarbońskiego.
Metamorfik Wzgórz Strzelińskich od północy i wschodu przykryty jest młodszymi osadami – trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi, pod którymi na północy, za linią uskoku środkowej Odry rozpościerają się utwory monokliny przedsudeckiej, a na wschodzie strefy śląsko-morawskiej. Na zachodzie graniczy z metamorfikiem Doboszowic, na południu, za rowem Paczkowa, jego przedłużeniem jest metamorfik wschodniosudecki, będący zarazem okrywą metamorficzną masywu Žulovej.
Zbudowany jest z dwóch, różnowiekowych serii metamorficznych: neoproterozoiczno-późnokanbryjskiej oraz dewońskiej. Pierwsze składają się z łupków łyszczykowych, czasami z fibrolitem, łupków łyszczykowo-grafitowych, gnejsów, paragnejsów, amfibolitów, marmurów i skał wapienno-krzemianowych. Drugie z kwarcytów, kwarcytów skaleniowych, paragnejsów (metazlepieńców i metapiaskowców), metaarkoz, łupków serycytowych, fyllit oraz metatufów skał zasadowych.
W skały metamorficzne intrudowały liczne żyły skał magmowych – granitoidy (granity, granodioryty, tonality) wieku młodopaleozoicznego.
W kilku miejscach przebijają je trzeciorzędowe bazalt.
Utwory powierzchniowe, to regolity, gliny zboczowe, lessy oraz osady rzeczne.
Metamorfik Wzgórz Strzelińskich buduje przede wszystkim Wzgórza Strzelińskie, wkraczając w niewielkim stopniu na sąsiednie jednostki Przedgórza Sudeckiego (m.in. Obniżenia Otmuchowskiego) i Niziny Śląskiej.

* Masyw gabrowy Ślęży − jednostka geologiczna w środkowej części bloku przedsudeckiego.
Od północnego zachodu i zachodu graniczy z masywem Strzegom-Sobótka, od północy z masywem serpentynitowym Sobótki i amfibolitami Wieżycy, od wschodu ze strefą Niemczy i od południa z masywem Gogołów-Jordanów.
Północno-wschodnia część masywu wraz z granicą ze strefą Niemczy jest przykryta osadami plejstoceńskimi.
Masyw zbudowany jest ze skał metamorficznych − różnych odmian gabra.
Pod względem geograficznym położony jest na Przedgórzu Sudeckim, buduje większą część góry Ślęży, poza północno-zachodnimi zboczami oraz niewielkie wzniesienia w rejonie Kunowa.

* Masyw serpentynitowy Sobótki − niewielka jednostka geologiczna w środkowej części bloku przedsudeckiego.
Od zachodu graniczy z masywem Strzegom-Sobótka, od północy z metamorfikiem Imbramowic, od wschodu i od południa z amfibolitami Wieżycy i masywem gabrowym Ślęży.
Masyw zbudowany jest ze
skał metamorficznychserpentynitów.
Pod względem geograficznym położony jest na Przedgórzu Sudeckim, buduje niewielkie wzniesienia pomiędzy Sobótką a Strzeblowem, na północ od góry Ślęży.

* Masyw serpentynitowy Szklar − niewielka jednostka geologiczna w środkowej części bloku przedsudeckiego.
Położona jest wewnątrz większej jednostki − strefy Niemczy. Tworzy wydłużone południkowo ciało geologiczne o długości ok. 5 km. Jego granice ze skałami strefy Niemczy są często niezgodne.
Masyw zbudowany jest ze skał metamorficznychserpentynitów.
Pod względem geograficznym położony jest na Przedgórzu Sudeckim, w obrębie Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, buduje niewielkie wzniesienia Wzgórz Szklarskich, m.in. Wzgórze Siodłowe.
Panujący w trzeciorzędzie gorący klimat miał wpływ na intensywne wietrzenie chemiczne serpentynitów, co doprowadziło do powstanie w tym rejonie złóż rud niklu i magnezytu.
W zwietrzelinie serpentynitów występują kamienie ozdobne − opal, chalcedon, chryzopraz.

* Sudecki uskok brzeżny, uskok brzeżny – strefa nieciągłości o przebiegu ESE–WNW oddzielająca blok sudecki od bloku przedsudeckiego. Uskok ten istniał w czasie orogenezy hercyńskiej, a potem powtórnie – w trakcie orogenezy alpejskiej, gdy wzdłuż płaszczyzny uskoku doszło do tektonicznego podniesienia bloku sudeckiego względem bloku przedsudeckiego i uformowania się wyraźnego progu morfologicznego w postaci wypiętrzonych Sudetów i obniżonego Przedgórza Sudeckiego. Sudecki uskok brzeżny ciągnie się na długości przeszło 300 km, w tym na prawie połowie jego biegu jest widoczne wyniesienie morfologiczne południowego skrzydła. Główną fazę kenozoicznej aktywności tego uskoku i związanego z nią wypiętrzenie Sudetów wiąże się z późnym miocenem i z pliocenem, przy czym część badaczy wskazuje na znaczną aktywność także na przełomie pliocenu i czwartorzędu oraz w późnym czwartorzędzie. Ponieważ główna, kenozoiczna, aktywność uskoku jest młoda – plioceńsko-czwartorzędowa, to starsze jednostki geologiczne są przezeń przecięte, toteż skały np. metamorfiku kaczawskiego, bloku sowiogórskiego występują po obu stronach uskoku. Wyniesienie południowego skrzydła uskoku o kilkaset metrów spowodowało jednak, że utwory grubej pokrywy kenozoicznej na skrzydle północnym (na obszarze Przedgórza Sudeckiego) pozostały w większości niezerodowane i prawie wszędzie przykrywają skały starszych jednostek bloku dolnośląskiego, podczas gdy na skrzydle południowym (sudeckim) pokrywa ta została w większości zerodowana i starsze skały (paleozoiczne i mezozoiczne) odsłaniają się na powierzchni lub leżą pod cienką pokrywą czwartorzędu. Uskok ciągnie się od okolic Vidnavy (Czechy) do Złotoryi. Dalszy przebieg uskoku na wschód i na zachód jest hipotetyczny.

 

źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Sudety#Jednostki_tektoniczne