Szukasz przewodnika po Sudetach? Ze mną poznasz ich urodę i tajemnice ... więcej

Góry Izerskie

Góry Izerskie (czes. Jizerské hory, niem. Isergebirge) (332.34) – pasmo górskie w Sudetach Zachodnich, na terenie Czech i Polski. Od zachodu zamknięte Bramą Łużycką, od Karkonoszy oddzielone Przełęczą Szklarską. Na północy przechodzi w Pogórze Izerskie. Tworzy je szereg grzbietów górskich o przebiegu północny zachód – południowy wschód; najważniejsze z nich to: w części polskiej: Grzbiet Kamienicki (Kamienica – 974 m n.p.m.), Wysoki Grzbiet (Wysoka Kopa – 1126 m n.p.m. – najwyższe wzniesienie Gór Izerskich) oba grzbiety łączy wododział Kwisy i Małej Kamiennej Rozdroże Izerskie; w części czeskiej: Střední jizerský hřeben (Jelení stráň – 1018 m n.p.m.), Vlašský hřeben (Černý Vrch – 1024 m n.p.m.), Desenský hřeben i Hejnický hřeben (Izera – 1122 m n.p.m.). W południowej części znajduje się szereg wzniesień o charakterze gór wyspowych – Špičák, Slovanka, Bramberk, Dračí vrch, a na południowym skraju długi grzbiet z kulminacją Černá studnice.

Rzeźba terenu
Góry Izerskie są niezbyt wysokie, o łagodnych wierzchowinach (na skutek działania warunków atmosferycznych w okresie paleogenu – 70-35 mln lat temu – nastąpiło wietrzenie skał, powodując wyrównanie szczytowych partii gór). Wschodnia część Wysokiego Grzbietu tworzy wąski grzbiet o stromych stokach północnych i południowych. Taki kształt spowodowany jest budową geologiczną tego odcinka – tworzą go bardzo odporne na wietrzenie hornfelsy. Budują one szereg skałek.
W północnej części Gór Izerskich, zbudowanej z gnejsów i łupków łyszczykowych występuje niewiele skałek. Południowo-zachodnia część Gór Izerskich, zbudowana z granitu karkonoskiego, obfituje w skałki.


Geologia
Góry Izerskie należą do jednostki zwanej blokiem karkonosko-izerskim, stanowiąc jego zachodnią część. Północną część tworzy metamorfik izerski, czyli masyw zbudowany ze starych przeobrażonych skał, otaczających łukiem młodsze granity karkonoskie, budujące znaczną część Karkonoszy i czeskich Gór Izerskich. Skały metamorficzne polskiej części gór to gnejsy, granitoidy i łupki łyszczykowe, ponadto leptynity i leukogranity, a także wkładki amfibolitów, powstałe głównie w dolnym paleozoiku w czasie orogenezy kaledońskiej. Wśród gnejsów na uwagę zasługuje gnejs oczkowy, charakterystyczne dla nich jasne oczko zbudowane głównie z kryształów kwarcu i skaleni w ciemnej jednolitej masie skalnej.

Wśród granitoidów wyróżniają się szczególnie tak zwane granity rumburskie lub izerskie, tkwiące w postaci wielkich soczew w gnejsach.
Łupki łyszczykowe występują w kilku odmianach. Jedną z nich są hornfelsy, które występują w Wysokim Grzbiecie pasem o długości 6 km na wschód od Izerskich Garbów. Inne odmiany, to: łupki muskowitowe, muskowitowo-kwarcowe, łupki chlorytowe, łupki muskowitowo-biotytowe, łupki z granatami.
Skały metamorfiku izerskiego pocięte są siecią żył kwarcowych. Jedna z nich eksploatowana była w kopalni Stanisław.
Południową część Gór Izerskich, w tym prawie całą czeską ich część budują granity karkonoskie wieku górnokarbońskiego.
Po stronie czeskiej, na wschód od wsi Izerki znajduje się Bukowiec (czes. Bukovec) – wzniesienie zbudowane z trzeciorzędowego bazaltu o wysokości 1005 m n.p.m.

Surowce mineralne
Ze skałami przeobrażonymi związane jest występowanie kamieni półszlachetnych, szlachetnych i cennych surowców mineralnych. Od średniowiecza Góry Izerskie penetrowane były przez różnych poszukiwaczy.
Znanym miejscem występowania kamieni szlachetnych w polskiej części gór była dolina górnej Izery wokół osady Wielka Izera (Hala Izerska), gdzie znajdowano rubiny, szafiry oraz agaty.
Jednak najbardziej znane z eksploatacji było ujście Šafirovego potoku do Jizerki na Malej jizerskej louce. Znajdowano tam: amfibole, apatyty, diopsydy, tytanity, ametysty, awanturyny, chalcedony, chryzoprazy, kryształy górskie, granaty, cyrkony, turmaliny i czarne ilmenity, nazywane izerynami. Zapisy z 1845 r. świadczą, że izeryny były znacznym źródłem dochodu mieszkańców Jizerky i Gross-Iser (Wielka Izera). Kobiety i dzieci wybierały je z potoków i sprzedawały do Berlina i Drezna na wyrób biżuterii żałobnej.
W dolinie Kamienicy oraz w okolicy góry Złotych Jam znajdowano samorodki złota.
Na Rozdrożu Izerskim do dziś można znaleźć okazy kwarcu występującego w żyłach kwarcowych. Największa żyła kwarcu ciągnie się na przestrzeni 10 km. pasem o szerokości 10-80 m i jest eksploatowana w kopalni Stanisław.
Granaty obficie pojawiają się w łupkach Kamienickiego Grzbietu, a turmaliny w zbudowanych z łupków grzebieniach Wysokiego Grzbietu.
Na północnych zboczach Grzbietu Kamienickiego występują rudy cyny i rudy kobaltu wydobywane z przerwami od XV do XIX wieku. Po raz ostatni rudy cyny próbowano wydobywać w czasie II wojny światowej. Pozostałością po górnictwie kobaltu i cyny są liczne hałdy, ślady szybów i sztolni, zarówno wydobywczych, jak i poszukiwawczych.
Gnejsy w okresie powojennym nie były eksploatowane.
Spośród surowców skalnych największą popularnością cieszą się granity wykorzystywane jako tłuczeń i materiał budowlany. Z kilku istniejących dawniej kamieniołomów obecnie czynny jest tylko jeden - w Szklarskiej Porębie Hucie.


Flora
Przeważająca część Gór Izerskich leży w piętrze regla dolnego (500-1000 m), a jedynie niewielka część Wysokiego Grzbietu obejmuje piętro regla górnego. W przeszłości rosły tu naturalne lasy liściaste z dużym udziałem buka i jawora, a także lasy mieszane. Zmiany klimatyczne, a przede wszystkim gospodarka człowieka doprowadziły do niekorzystnych przekształceń w składzie drzewostanu przez stopniową trzebież cenniejszych gatunków, głównie liściastych.
W XIX w. na wielką skalę wprowadzono monokultury świerkowe, nie zawsze dostosowane do lokalnych warunków glebowych i klimatycznych, podatne natomiast na destrukcyjne działanie wiatrów, pożarów i szkodników różnego rodzaju. W minionych latach szybki rozwój przemysłu w ościennych obszarach NRD, Czechosłowacji i Polski, w tym szczególnie rozwój energetyki opartej na spalaniu węgla brunatnego — wywołały zwiększoną emisję szkodliwych gazów i pyłów. Przenoszone z wiatrem i opadające w postaci „kwaśnych dreszczów" spowodowały stopniowe obumieranie lasów na dużych obszarach, najpierw po stronie czechosłowackiej, później po stronie polskiej. Proces ten przybrał rozmiary klęski ekologicznej. Osłabione drzewostany od 1978 r. zaatakowane zostały przez groźnego szkodnika — wskaźnicę modrzewianeczkę zw. alpejską, a później przez korniki (m.in. kornika drukarza). Drewno niszczonych lasów, stopniowo usuwane, obnaża stoki górskie czyniąc podatnymi na erozję gleb. Długi czas upłynie, zanim przyroda wsparta działaniem człowieka upora się ze skutkami destrukcji środowiska! i miejmy nadzieje, powróci do naturalnego stanu.
Nieliczne, zachowane w stanie zbliżonym do naturalnego zespoły leśne Gór Izerskich spotkać można min. w rejonie Świeradowa-Zdroju, na pn.stokach Wysokiego Grzbietu, a także na Grzbiecie Kamienieckim.
Są to przede wszystkim zespoły buczyn z bogatszym niż gdzie indziej runem, w którym występuje min. szczyr trwały, marzanka wonna, gajowiec żółty, fiołek leśny, przytulia hercyńska i lilia złotogłów.
W zespołach świerczyn regla górnego występują niewielkie płaty borówczysk z borówką czarną i bażyną czarną, z kępami śmiałka pogiętego i darniowego. Nad potokami rośnie brzoza karpacka i wierzba śląska, a także tojad mocny, modrzyk górski, jaskier platanolistny, rutewka orlikolistna i in. Na łąkach wyższych partii gór spotkać można min. arcydzięgiel litwor, gęsiówkę Hallera, goryczkę trojeściową, jastrzębca pomarańczowego, pięciornika złotego, wszewłogę górską, zawilca narcyzowego, ostrożeń dwubarwny i in. Osobliwością są torfowiska wysokie, wypełniające zaklęśnięcia podłoża skalnego lub pokrywające zbocza jako torfowiska zawieszone. W bogatym składzie gatunkowym roślin torfowiskowych zwracają uwagę m.in. sosna błotna, brzoza karłowata, malina moroszka, jałowiec halny, rosiczki, wełnianeczka darniowa i in. Rzadkością i osobliwością jest mech świecący. Największe z torfowisk, Torfowisko Izerskie, objęte jest ochroną rezerwatową. Inny rezerwat - Krokusy w Górzyńcu - chroni praktycznie jedyne w tej części Sudetów stanowisko tych roślin.


Fauna
Skład gatunkowy fauny Gór Izerskich nie różni się niczym od fauny pozostałych rejonów Sudetów. Z większych zwierząt spotkać można jelenie i sarny, a w niższych partiach gór, bliżej upraw rolnych — także dziki.
Pospolitym zwierzęciem jest lis i zając. Sporo także drobnych ssaków górskich — ryjówek, norników i nornic. Z ptaków występują min. głuszce i cietrzewie. Spotyka się pospolitego tu płochacza halnego, siwerniaka, siewkę górską, kopciuszka, orzechówkę, drozda obłożnego, krzyżodzioba świerkowego, dzięcioły i kilka innych gatunków. W czystych ongiś wodach Kwisy żyła do pocz. XX w. skójka perłorodna. co najmniej od XVI w. poławiana dla cennych pereł. Skorupiak ten zaginął nie tylko wskutek trzebieży,ale i postępującego zanieczyszczenia wód, a podjęte w 1965 r.próby restytucji tego gatunku nie dały pozytywnych rezultatów.


W nieczynnych sztolniach na wschodnim zboczu czeskiej Rapickéj hory ponad Novym Městem pod Smrkem zimuje kilkaset nietoperzy.

Klimat
Klimat górski. Hala Izerska jest uważana za polski biegun zimna.

Wody
Wody powierzchniowe
Przez Góry Izerskie przebiega dział wodny oddzielający zlewisko morza Bałtyckiego i Północnego. Główną rzeką odwadniającą pasmo jest graniczna Izera (czes. Jizera) wraz z licznymi dopływami (m.in. Kamenice) będąc prawym dopływem Łaby odprowadza wody do Morza Północnego.
Ważniejsze rzeki polskiej części Gór Izerskich to Kamienica, Kamienna i Kwisa – dopływy Bobru, a po stronie czeskiej Smědá (Witka), Jeřice, Řasnice i Lomnice – dopływy Nysy Łużyckiej. Wszystkie one należą do dorzecza Odry.

Wody mineralne
W Górach Izerskich wody mineralne występują głównie w strefie uskokowej w rejonie Świeradowa – Czerniawy. Wody te należą do nisko mineralizowanych szczaw wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowych z zawartością żelaza, fluoru oraz radonu.
Po raz pierwszy lecznicze działanie wód, naukowo stwierdziła komisja powołana przez Hrabiego Schaffgotscha w 1739 roku, i wkrótce powstały tu pierwsze domy zdrojowe.

Ochrona przyrody
Liczne spłaszczenia wierzchowinowe, często o małym odpływie, przy danym klimacie sprzyjają rozwojowi torfowisk wysokogórskich z bogatymi, często unikatowymi roślinami. Obecnie po stronie polskiej istnieją tu dwa rezerwaty przyrodnicze: Torfowiska Doliny Izery i Krokusy w Górzyńcu.

W czeskiej części Gór Izerskich do ochrony przyrody powołano w 1967 roku CHKO Góry Izerskie o powierzchni 368 km2 (2000 r.). Istnieją tam również 22 rezerwaty przyrody.

4 listopada 2009 roku na terenie Gór Izerskich powołany został Izerski Park Ciemnego Nieba, jako pierwszy projekt tego typu w Polsce i Czechach. Jest to jednocześnie pierwszy transgraniczny park ciemnego nieba na świecie.

Miejscowości
Wokół Gór Izerskich położone są: Jakuszyce, Szklarska Poręba, Świeradów-Zdrój, Mirsk, Nové Město pod Smrkem, Frýdlant, Liberec, Jablonec nad Nysą, Desná, Tanvald, Hejnice.

Atrakcje turystyczne
Góry Izerskie to ciekawe tereny dla uprawiania turystyki pieszej, rowerowej, konnej i narciarstwa biegowego (na Polanie Jakuszyckiej odbywa się m.in. Bieg Piastów, a po czeskiej stronie tzw. Jizerská padesátka – bieg na nartach na odcinku 50 km). Na początku stycznia odbywają się również kilkudniowe wyścigi psich zaprzęgów Husqvarna Tour.
Po polskiej stronie znajdują się schroniska:
- Izerski Stóg
- Chatka Górzystów
- Schronisko Orle
- Chatka Robaczka
- Wysoki Kamień
Po czeskiej stronie znajdują się schroniska:
- Smědava
- Jizerka
- Nová Louka
Po polskiej stronie funkcjonuje również kolej gondolowa „Stóg Izerski” ze Świeradowa-Zdroju.

 

źródła: