przewodnik sudecki, sudety, góry, wałbrzyskie, kamienne, blog turystyczny, schroniska czynne i dawne, turystyka, turystyka górska, wędrówka piesza, szlak turystyczny, ciekawostki, flora Sudetów, izery, rudawy, praca, blog, karkonosze, wieże widokowe, platformy widokowe, panorama, ludzie, legenda, legendy, mit, baza, bazy danych, kalendarium, wydarzenia, słowniczek terminów

Sudety Środkowe

  •    

Sudety Środkowe (332.4-5) (cz. Orlická oblast, Střední Sudety, Středosudetská oblast, niem. Mittelsudeten) – środkowa część Sudetów w południowo-zachodniej Polsce i w północnych Czechach. Sudety Środkowe rozciągają się na pograniczu Czech i Polski od Bramy Lubawskiej i rzeki Bobru na zachodzie po Przełęcz Kłodzką i Przełęcz Międzyleską na wschodzie. Na zachodzie graniczą z Płytą Wschodnioczeską i Sudetami Zachodnimi, na północy z Przedgórzem Sudeckim, na wschodzie z Sudetami Wschodnimi, a na południu z Wyżyną Brneńską.

W skład Sudetów Środkowych wchodzą: Kotlina Kamiennogórska, Góry Kamienne, Góry Wałbrzyskie, Pogórze Wałbrzyskie (zwane też Bolkowsko-Wałbrzyskie), Góry Sowie, Obniżenie Noworudzkie, Góry Bardzkie, Kotlina Broumovska, Góry Stołowe, Góry Bystrzyckie, Góry Orlickie, Pogórze Orlickie, Obniżenie Ścinawki, Kotlina Kłodzka i Rów Górnej Nysy.
W południowej części przecięte są w poprzek granicą państwową dzielącą Góry Kamienne, Góry Stołowe, Orlickie i Bystrzyckie na część czeską i polską. Większa część Gór Stołowych i Gór Orlickich oraz mniejsza część Gór Bystrzyckich i Kamiennych (Kruczych i Suchych) leży po czeskiej stronie. Po Polskiej stronie Sudety Środkowe zajmują powierzchnię 2100 km². Czeska część Gór Stołowych nosi nazwę Broumovska vrchovina, Gór Orlickich – Orlické hory, część Pogórza Orlickiego – Podorlicka pahorkatina.

Najstarsze utwory, występujące w Górach Sowich, zostały silnie zmetamorfizowane, prawdopodobnie jeszcze w prekambrze. Później powstały morskie osady budujące dzisiaj Góry Bardzkie i północną część Kotliny Kłodzkiej. Sudety Środkowe zostały wypiętrzone we wczesnym paleozoiku podczas fałdowania kaledońskiego. Wypiętrzenie to poprzedziła metamorfoza wcześniej powstałych skał.
Po tej orogenezie następowało zrównywanie reliefu i sedymentacja nowych osadów, która następowała aż do najniższego karbonu. Kolejne fałdowanie, które wpłynęło na ukształtowanie tego obszaru, to orogeneza hercyńska, w późnym paleozoiku.
Później przez ok. 200 milionów lat góry były niszczone przez czynniki zewnętrzne. Równocześnie w obniżeniach następowała sedymentacja grubych warstw skał osadowych i wulkanicznych w warunkach lądowych, w czasie karbonu, permu oraz wczesnego triasu. Są to piaskowce, zlepieńce i łupki z wkładkami węgla, powstałe w warunkach klimatu gorącego i wilgotnego (karbon), piaskowce, zlepieńce i lupki z wkładkami wapieni, powstałe w warunkach pustynnych i odznaczające się czerwoną barwą (perm) oraz również pustynne – czerwone piaskowce triasowe.
W ciągu środkowego i górnego triasu, jury oraz dolnej kredy następowało niszczenie wcześniej powstałych skał. W wyniku działania erozji Sudety zostały niemal całkowicie zrównane.
W górnej kredzie nastąpiła transgresja morza, która objęła środkową część Masywu Czeskiego i wcisnęła się w nieckę Sudetów Środkowych. Duża część Sudetów Środkowych została pokryta grubą warstwą osadów piaszczystych.
Nie byłoby Sudetów Środkowych jako pasma górskiego, gdyby nie orogeneza alpejska w trzeciorzędzie podczas której, sztywne i grube warstwy skorupy ziemskiej nie zostały sfałdowane, lecz potrzaskane na kilkanaście części, z których każda została wypiętrzona na różną wysokość wzdłuż wielkich, ponad 1000 metrowych uskoków. W ten sposób powstały góry blokowo-zrębowe, składające się z bloków oddzielonych od siebie uskokami i rozległymi kotlinami. Górnokredowa płyta piaskowcowa została dyslokowana, a jej północno-wschodnia część uległa wypiętrzeniu tworząc Góry Stołowe zbudowane z piaskowców. Natomiast Rów Górnej Nysy, zbudowany z piaskowców, zlepieńców i łupków został podniesiony na mniejszą wysokość. Mniejsze fragmenty płyty występują w Górach Bystrzyckich, gdzie znajdują się na różnych wysokościach. Podczas orogenezy alpejskiej nie zostało wydźwignięte Przedgórze Sudeckie. W czasie orogenezy alpejskiej nasiliły się zjawiska wulkaniczne, które trwały aż do czwartorzędu. Ich pozostałością są magmowe wylewy bazaltowe – skały wylewne.
Po zakończeniu orogenezy alpejskiej w całych Sudetach nastał proces erozyjnego niszczenia gór przez czynniki zewnętrzne – wietrzenie (erozja rzeczna) i sedymentacja osadów rzecznych, lodowcowych (przyniesionych przez lodowce skandynawskie) oraz eolicznych (naniesionych przez wiatr na przedpolu lodowca) w epoce lodowcowej. Osady lodowcowe powstały jedynie w dolinie Bystrzycy oraz w Kotlinie Kłodzkiej, gdzie lądolód wkroczył przez obniżenie Przełęczy Kłodzkiej. Szersze rozprzestrzenienie, zwłaszcza w Kotlinie Kłodzkiej mają osady eoliczne – lessy, a w dolinach dawnych rzek piaski i żwiry.

Sudety Środkowe to typowe góry zrębowe, obcięte od północy i południa uskokami. Pod względem geologicznym przedstawiają strukturę nieckowatą, której oś przebiega równolegle do głównego kierunku zrębu sudeckiego (z północnego zachodu na południowy wschód). Na obrzeżach niecki od północy znajduje się gnejsowa kra sowiogórska Gór Sowich, a od południa masywy Gór Orlickich i Bystrzyckich zbudowane z prekambryjskich skał metamorficznych, głównie łupków i gnejsów z małym obszarem granitowej intruzji w okolicach Kudowy wieku karbońskiego. Nieckę wypełniają warstwy dewońskie, karbońskie i permskie. Na dnie niecki występują, mało odporne warstwy karbońskie (z wkładkami węgla kamiennego), które wyłaniają się na jej brzegach tworząc obniżenia śródgórskie Bramy Lubawskiej i Obniżenia Noworudzkiego. W permie powstały wylewne intruzje magmowe: żyłowe, warstwowe i gniazdowe, z których powstały porfiry, budujące wzniesienia Gór Wałbrzyskich i Kamiennych. Na południe i wschód od nich leży kilkusetmetrowa płyta piaskowców górnokredowych, budująca Góry Stołowe. Południowo-wschodnią część rowu tektonicznego Nysy Kłodzkiej wypełniają zwięzłe skały osadowe – piaskowce, zlepieńce i łupki. We wschodniej części pojawiają się ścięte uskokami, hercyńskie struktury fałdowe Gór Bardzkich zbudowane ze zwięzłych skał osadowych poprzecinanych prostopadłymi uskokami do głównego kierunku rozciągłości. Wygląd Sudetów Środkowych jest wynikiem długotrwałych procesów górotwórczych i denudacyjnych, kiedy to góry były wypiętrzane a następnie niszczone. Różnorodne skały różnego wieku tworzącą tzw. mozaikową budowę geologiczną.


Jest to obszar gór średnich o budowie zrębowej. Składają się z wielu grup i pasm górskich, które poprzecinane są dolinami rzek oraz kotlinami śródgórskimi i przełęczami. Przeważają tu długie grzbiety o łagodnych stokach i płaskich wierzchowinach, ponad nimi wznoszą się łagodne kopuły szczytów. W większości pasm górskich zbocza południowe są dość łagodne, natomiast północne są bardziej strome. Uwaga ta nie dotyczy Gór Stołowych, których stoliwo opada stromymi ścianami ze wszystkich stron, oraz wzniesień Gór Kamiennych i Gór Wałbrzyskich, zbudowanych ze skał wulkanicznych. W trzeciorzędzie w wyniku dyslokacji wytworzyło się zapadlisko zwane Rowem Górnej Nysy, które dało początek Kotlinie Kłodzkiej, Sudety Środkowe są niższe od Sudetów Zachodnich i Wschodnich. Tylko w niewielu miejscach przekraczają wysokość 1000 m.

Kontrast między stromymi stokami i łagodnymi grzbietami jest typowym elementem krajobrazu Sudetów Środkowych. Obok pasm górskich występują rozległe kotliny otoczone ze wszystkich stron górami. Odwadniające je rzeki przebijają się przez góry głębokimi przełomami. Budowa geologiczna i długa przeszłość wykształciła różne typy krajobrazów i form terenu, od rozległych masywów górskich, po kopulaste, wzniesienia i masywy obcięte kuestami, strome ściany skalne, duże kotliny śródgórskie i liczne przełęcze. Sudety Środkowe są najniższą częścią Sudetów. Najwyższym ich szczytem jest Wielka Desztna 1115 m n.p.m. w Górach Orlickich oraz Wielka Sowa 1015 m n.p.m. w Górach Sowich, poziom powyżej 900 m n.p.m. osiągają wzniesienia w Górach Stołowych i Kamiennych. W Górach Wałbrzyskich tylko szczyty Chełmca i Borowej przekraczają 800 m n.p.m., Góry Bardzkie są znacznie niższe a ich szczyty wznoszą się nieco ponad 700 m n.p.m. Sudety Środkowe są bardzo zróżnicowane pod względem nie tylko wysokości ale też pod względem rzeźby i budowy geologicznej. Znajdują się tutaj jedyne w Polsce góry płytowe jakimi są Góry Stołowe, najstarsze góry w Polsce – Góry Sowie – zbudowane z archaicznych gnejsów, a także Góry Kamienne, których ostre szczyty zbudowane są z powulkanicznych porfirów i melafirów. Góry porośnięte są lasem świerkowym, z rzadko występującymi naturalnymi buczynami. Punkty widokowe mieszczą się na wieżach widokowych, na skałkach, polanach szczytowych lub zboczach. W Górach Stołowych wyniesione płyty skalne są świetnym naturalnym tarasem widokowym na całe Sudety od Karkonoszy po Sudety Wschodnie.

Wody
Grzbietem Sudetów Środkowych biegnie granica wododziału między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Północnego wody z północnych stoków spływają do Bałtyku a z południowych do Morza Północnego. Wody licznych wypływających stąd rzek zasilają dwa morza. Składają się one na dopływy dwóch głównych rzek – Odry (Morze Bałtyckie) i Łaby (Morze Północne), które płyną poza omawianym obszarem.

Ważniejsze rzeki
Największymi rzekami Sudetów Środkowych są Nysa Kłodzka i Bóbr. Mniejsze ważne rzeki i potoki - Nysa Szalona (dopływ Kaczawy), Strzegomka (dopływ Bystrzycy), Bystrzyca, Ścinawka, Bystrzyca Dusznicka (dopływ Nysy Kłodzkiej), Bystrzyca Łomnicka, Łomnica, Dzika Orlica, Zadrna, Pełcznica (dopływ Strzegomki). Główne dopływy Odry - z Sudetów Środkowych Odrę zasilają rzeki: Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Bóbr. Główne dopływy Łaby - Upa, Metuje i Orlica (powstała z połączenia Dzikiej i Cichej Orlicy).

Rzeki Sudetów Środkowych płynęły niegdyś po pagórkowatej wyżynie. W czasie orogenezy alpejskiej część z nich porzuciła swe dawne koryto, a niektóre wcinały się w wypiętrzające się masywy górskie, rozcinając skały podłoża o różnej odporności. W ten sposób powstały liczne przełomy antecedentne.
Najbardziej znane przełomy w Sudetach Środkowych:
- przełom Nysy Kłodzkiej przez Góry Bardzkie,
- przełom Ścinawki przez Góry Kamienne,
- przełom Włodzicy przez Wzgórza Włodzickie,
- przełom Bystrzycy przez Góry Sowie,
- przełom Bystrzycy Dusznickiej (Piekielna Dolina) między Szczytną i Polanicą-Zdrój,
- przełom Metui przez Adršpašskoteplické skály,
- przełom Dzikiej Orlicy przez Góry Orlickie

Zbiorniki naturalne
Jeziorka naturalne z wodami stojącym występują na torfowiskach wysokich w Górach Bystrzyckich, na torfowiskach w Górach Stołowych.

Zbiorniki sztuczne
Zbiorniki sztuczne są to przede wszystkim zbiorniki retencyjne. Pod koniec XIX i na początku XX w. zaczęto budować zbiorniki retencyjne na głównych rzekach sudeckich. Celem ich budowy było uregulowanie i opanowanie łatwo wzbierających rzek górskich. Później zaczęto budować zbiorniki także dla potrzeb przemysłu i jako zbiorniki wody pitnej. Z czasem zbiorniki zaczęto wykorzystywać w celach rekreacyjnych:
- na Bystrzycy – Jezioro Bystrzyckie (Jezioro Bystrzyckie)
- na Bobrze – zbiornik Bukówka
- na Strzegomce – zbiornik Dobromierz
- na Metui – zbiornik Rozkosz w okolicach Náchodu
- na Cerwenohorskym Potoku – Zalew Radkowski w Radkowie u podnóża Gór Stołowych

Klimat
Klimat Sudetów Środkowych kształtowany jest przez morskie masy powietrza mimo niedużych wysokości określa się jako umiarkowany, środkowoeuropejski, górski z wpływami oceanicznymi. Jest surowy a opady wysokie. Temperatura obniża się wraz z wysokością, ale rosną opady gwarantuje to dobre warunki śniegowe zimą. Zima jest surowa i śnieżna. W kotlinach górskich i niższych partiach oraz na pogórzu, średnie temperatury są wyższe a klimat ciepły i wilgotny. Typowo górski klimat występuje tylko w szczytowych partiach gór. Występują tu typowe piętra klimatyczne. Najwięcej śniegu zimą, jest w Górach Orlickich i Bystrzyckich (w Zieleńcu), oraz w wyższych partiach Gór Sowich i Kamiennych. Zachmurzenie: średnie występuje w okresie jesienno-zimowym, najmniejsze w lecie. Opadom często towarzyszą gwałtowne burze z wyładowaniami. Zachmurzenie: średnie występuje w okresie jesienno-zimowym, najmniejsze w lecie.

Flora i fauna
Roślinność
Wysokie opady, umiarkowane średnie temperatury roczne, położenie oraz wysokość względna terenu tworzą specyficzne warunki dla flory fauny. Surowy, wilgotny i zimny klimat górski ma wpływ na wysokość pięter roślinnych. W Sudetach górna granica lasu znajduje się ponad 200 m niżej niż w Karpatach. Roślinność układa się piętrowo. W kotlinach i dolinach rzecznych występuje typowy las nizinny mieszany oraz tereny uprawne regiel dolny i regiel górny porasta monokultura świerka (niegdyś w reglu dolnym rosły głównie buczyny i lasy jodłowo-bukowe).

Region, cechuje znaczny stopień degradacji środowiska przyrodniczego, przede wszystkim lasów. Przyroda ożywiona Sudetów została silnie przekształcona pod wpływem działalności człowieka. Klęska ekologiczna zniszczyła w szczytowych partiach lasy Gór Sowich i Gór Stołowych. Jednak miejscami zachowały się fragmenty naturalnych zbiorowisk roślinnych, które podlegają ochronie rezerwatowej. Do najcenniejszych zalicza się torfowiska, których największe zespoły znajdują się w Górach Stołowych i Bystrzyckich.


Zwierzęta
Świat zwierzęcy gór i dolin jest bardzo bogaty, reprezentują go: ssaki, ptaki, płazy, gady, mięczaki, owady i ryby. Pojawienie się niektórych gatunków oraz zwiększenie populacji związane jest z odtwarzaniem się całych ekosystemów, w którego biocenozach dominują owady i małe ssaki. Masowo występują w tutejszych lasach małe drapieżniki. W sztolniach, szczelinach skalnych i wyrobiskach kamieniołomów gnieżdżą się nietoperze. Dobrze zaadaptował się korsykański baran górski – muflon w Górach Bardzkich i Sowich.

Ochrona przyrody
W Sudetach Środkowych występuje duża liczba gatunków roślin i zwierząt pod ścisłą ochroną gatunkową lub ujętych w Czerwonych Księgach gatunków zagrożonych. W celu ochrony mało zniekształconych ekosystemów lub zagrożonych i rzadkich gatunków, oraz szczególnie cennych składników środowiska należących do przyrody nieożywionej w różnych częściach Sudetów Środkowych utworzono rezerwaty przyrody chronionej i parki krajobrazowe.

Parki narodowe
- Park Narodowy Gór Stołowych
Parki krajobrazowe
- Park Krajobrazowy Gór Sowich
- Park Krajobrazowy Sudetów Wałbrzyskich
- Książański Park Krajobrazowy
- Obszar Chronionego Krajobrazu Broumovsko

Rezerwaty
- Góry Stołowe: Błędne Skały, Wielkie Torfowisko Batorowskie, Szczeliniec Wielki, torfowisko Niknąca Łąka, Wrota Pośny, Adršspasko-Teplickié Skalý, Broumowskie Ściany, Ostaš, Kocie Skały, Borek
- Góry Sowie: Bukowa Kalenica.
- Góry Bystrzyckie: Torfowisko pod Zieleńcem.
- Góry Wałbrzyskie: Góra Choina, Jeziorko Daisy, Przełomy pod Książem.
- Góry Kamienne: Kruczy Kamień, Głazy Krasnoludków.
- Góry Bardzkie: Cisowa Góra, Cisy.

Ludność
W większości obniżenie zamieszkuje ludność napływowa, po wojnie przybyli tu osadnicy z centralnej Polski, przymusowi polscy wysiedleńcy z Kresów oraz osoby powracające z emigracji zarobkowej z zachodniej Europy (głównie polscy górnicy pracujący we Francji, którzy osiedlili się w okolicach Nowej Rudy i Wałbrzycha). Większość ludności zamieszkuje w środowisku wiejskim.
Na obszarze Sudetów Środkowych znajdują się m.in. takie miasta, jak Kłodzko, Bystrzyca Kłodzka, Międzylesie, Szczytna, Radków, Polanica-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Kudowa-Zdrój, Bardo Śląskie, Nowa Ruda, Lubawka, Bolków, Głuszyca, Jedlina-Zdrój, Wałbrzych, Szczawno-Zdrój, Mieroszów, Chełmsko Śląskie, Kamienna Góra, Świebodzice. Po czeskiej stronie natomiast leży: Žamberk, Vamberk, Náchod, Broumov, Teplice nad Metují, Police nad Metují, Meziměstí i Adrszpach.

Uzdrowiska - Jedlina-Zdrój, Polanica-Zdrój, Duszniki-Zdrój, Kudowa-Zdrój, Szczawno-Zdrój, Długopole-Zdrój

Miejscowości i miejsca z zabytkami i bogatą historią - Bolków, Kamienna Góra, Krzeszów, Chełmsko Śląskie, Lubachów, Zagórze Śląskie, Walim, Głuszyca, Nowa Ruda, Wambierzyce, Srebrna Góra, Kłodzko, Szczytna, Świebodzice, Sokołowsko.

Zabytkowe obiekty
- Zamek Rogowiec, ruiny
- Domki tkaczy w Chełmsku Śląskim
- Twierdza Srebrnogórska, Twierdza Kłodzka, Zamek Książ, Opactwo cystersów w Krzeszowie, Bazylika w Wambierzycach, Zamek Grodno, młyn papierniczy – Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju, Zamek Leśna w Szczytnej. Zabytkowe wiadukty kolejowe i tunele kolejowe, Zespół Drewnianych Domów ("Dwunastu Apostołów") w Chełmsku Śl., Domy Tkaczy w Międzylesiu. Ponadto jest tu duża liczba zabytkowych pałaców, kościołów, budowli, starych kamiennych monolitowych krzyży nieznanego przeznaczenia, określanych często błędnie jako krzyże pokutne ew. pojednania, kaplic i kapliczek przydrożnych.
- Zamek Radosno, Zamek Rogowiec, Zamek Nowy Dwór, Zamek Stary Książ, Zamek Cisy, pozostałości ruin po zamku Quingenburg na Garncarzu, Zamek Szczerba, Zamek Homole, Zamek Kapitanowo w Ścinawce Średniej.
- Forty (np. Forty Wilhelma, Fort Karola), ruiny chat pasterskich pod Waligórą

Komunikacja
Sieć komunikacyjna jest dobrze rozwinięta, co stworzyło dogodne warunki dla rozwoju gospodarczo-przemysłowego regionu i rozwoju turystyki. Przez Sudety Środkowe przechodzą cztery drogi krajowe, w tym trzy o statusie europejskim, oraz dobrze rozwinięta sieć dróg wojewódzkich i lokalnych. Przez Sudety prowadzi też kilka szlaków kolejowych o znaczeniu międzynarodowym i lokalnym, choć kilka z nich pod koniec XX w. zostało wyłączonych z eksploatacji.

 

źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Sudety_%C5%9Arodkowe