przewodnik sudecki, sudety, góry, wałbrzyskie, kamienne, blog turystyczny, schroniska czynne i dawne, turystyka, turystyka górska, wędrówka piesza, szlak turystyczny, ciekawostki, flora Sudetów, izery, rudawy, praca, blog, karkonosze, wieże widokowe, platformy widokowe, panorama, ludzie, legenda, legendy, mit, baza, bazy danych, kalendarium, wydarzenia, słowniczek terminów

Nowa Ruda

  •    
  •    
  •    
  •    
  •    
  •    
  •    

  strona www

Nowa Ruda (niem. Neurode, w dialekcie kłodzkim Noiroode, cz. Nová Ruda) – miasto w województwie dolnośląskim, w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami. Miasto położone jest pomiędzy Górami Sowimi, Górami Bardzkimi, Górami Suchymi i Górami Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich, w Obniżeniu Noworudzkim.
Pod względem historycznym Nowa Ruda leży na Ziemi Kłodzkiej. Nową Rudę zamieszkuje ponad 23 tys. mieszkańców, co czyni je drugim po Kłodzku miastem pod względem liczby ludności w powiecie, oraz piętnastym w województwie dolnośląskim. Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Pierwsze wzmianki o Nowej Rudzie pochodzą z X w. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji niemieckiej pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II, który panował w latach 1253–1278. Od 1352 dobra noworudzkie były własnością rodu Donynów. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo. Poskutkowało to nadaniem cechu szewcom noworudzkim w 1404 oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429 i doszczętnie zniszczone. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw poprzez rodzinę Donynów, którzy prawa te nadali w 1434 Rok ten to także rok, w którym po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem hrabiego Bernarda Thurna w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto od 1742 zostało włączone do Prus na skutek zakupienia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami 1/3 obszaru ziemi kłodzkiej. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny Magnisów. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.

Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich. Miasto rozwijało się gospodarczo. Powstawały nowe zakłady włókiennicze, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo. Powstało wiele kopalni na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie, „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu, oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich. Z rokiem 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej. W 1879 doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884 Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie w 1932. W 1937 obchodzono uroczyście 600-lecie miasta, a słynny mieszkaniec miasta – prof. Joseph Wittig wydał obszerną kronikę Nowej Rudy. Okres ten to czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 zginęło 187 górników.

II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Armia radziecka zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945. W czerwcu tegoż przybyli pierwsi Polacy. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć ziemia kłodzka. Nowa Ruda znalazła się ostatecznie w granicach Polski i przyjęła obecną nazwę. Wybrano pierwszego polskiego burmistrza, którym został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy. Obecną nazwę zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946.

Miasto po wojnie znacznie się rozbudowało. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstawały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Piast”, dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”, dawniej „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu. Do 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1973 Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie). II połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976 w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 zginęło kolejnych 7 górników. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji gospodarki nie ominął miasta. Mieszkańcy aktywnie włączyli się w przemiany zachodzące w ich mieście. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. W 1990 ukazał się pierwszy numer „Gazety Noworudzkiej” oraz podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel. Rok później z czeskim miastem Broumov i francuskim Wallers-Arenberg podpisano podobne umowy. Transformacja niestety odbiła się głębokim echem na mieście. Skutkiem tego była likwidacja wszystkich większych zakładów w mieście. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”. Pole „Słupiec” działało do 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”.

Zabytki
Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959 na listę zabytków wpisane są obiekty:
- dom, ul. Kościelna 12, z końca XVIII, przebudowany w XX w.
- dom, ul. Łukowa 10, z XIX w.
- dom, ul. Piastów 1, z 1815; ul. Piastów 5, z 1786, przebudowany w 1925; ul. Piastów 7, z drugiej połowy XVIII, przebudowany w XX w.; ul. Piastów 19, z XVI w., przebudowany w 1890; ul. Piastów 21, z XVIII w.; ul. Piastów 23, z 1799, przebudowany w końcu XIX w.; ul. Piastów 25, z XVIII w., przebudowany w końcu XIX w.; ul. Piastów 27, z pierwszej połowy XVIII w.
- dom, ul. Rynek 3, z 1706, przebudowany w XIX/XX w.; ul. Rynek 7, z XVI/XVII w.
- dom tkaczy, ul. Nadrzeczna 1, z XVIII/XIX w.; ul. Nadrzeczna 2, z XVIII/XIX w.; ul. Nadrzeczna 3, z XVIII/XIX w.; ul. Nadrzeczna 5, z XVIII/XIX w.; ul. Nadrzeczna 6, z XVIII/XIX w.; tkaczy, ul. Nadrzeczna 7, z XVIII/XIX w.
- dwór górny, ul. Kościelna 30, z XVII w., przebudowany w XIX w.
- dwór w Drogosławiu oraz park w zespole, ul. Stara Droga 31, z XVII w.
- dwór w Słupcu, z 1685, nie istnieje
- klasztor salezjanek, ul. Kościelna 10, z 1630
- kościół ewangelicki, ob. pw. Bożego Ciała, ul. Kolejowa 10, z lat 1866–1868
- kościół par. pw. św. Barbary, Drogosław, ul. Jana Pawła II, z 1910; kościół par. pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej, Słupiec, Radkowska 27, z 1885–1887; kościół par. św. Mikołaja, ul. Kościelna 9, z lat 1885–1887; kościół pomocniczy pw. MB Bolesnej, na Górze Wszystkich Świętych; kościół pomocniczy pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Cmentarna 31, z XVI w.; kościół pw. św. Anny, na Górze św. Anny, z XVIII w.; kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ul. Cmentarna 53, z XVIII w.,
- maszynownia szybu „Lech”, teren dawnej KWK „Piast”, z 1890
- nadszybie z wieżą szybu „Anna”, teren dawnej KWK „Piast”, z 1898
- pałac przy ul. M. J. Piłsudskiego 20 z 1890
- piece szybowe 28–32 – nieistniejące, dawna KWK „Piast”, z lat 1898–1899
- ratusz, Rynek 1, z lat 1892–1894
- wieża widokowa na Górze św. Anny, z lat 1906–1907
- zamek Stillfriedów, ul. Piłsudskiego 2 z końca XIV w.
Inne obiekty zabytkowe:
- browar, obecnie MBP, ul. Bohaterów Getta 10
- cmentarz, ul. Cmentarna 11; cmentarz żydowski, ul. Kopalniana
- dom przy ul. Żeromskiego 3
- kaplica loretańska, barokowa z l. 1765–68, ul. Cmentarna
- dworzec kolejowy, ul. Kolejowa 24
- drukarnia W. W. Klambta, ul. Mikołaja Kopernika 8
- DZPJ Nowar, ul. M. J. Piłsudskiego 27/29
- figura św. Floriana, Rynek 1; figura św. Jana Nepomucena, ul. Cmentarna 1; figura św. Jana Nepomucena, ul. Piastów; figura Trójcy Świętej, ul. Strzelecka 2
- fontanna z Janem Chrzcicielem i Jezusem z 1909, Rynek 1
- Gimnazjum nr 1, ul. M. Kopernika 6
- kapliczka przy ul. Kasztanowej
- komisariat policji, obecnie MOPS, ul. Kolejowa 18
- kościół, szkoła ewangelicka w Słupcu, ul. Piwna 5
- nowa szkoła ewangelicka, ob. Przedszkole Plastuś, Kolejowa 15
- poczta, ul. Niepodległości 1
- rządcówka, ul. Niepodległości 17
- sąd, obecnie komisariat Policji, ul. Bohaterów Getta 29
- starostwo powiatowe, ob. Sąd Rejonowy, Niepodległości 2
- Szkoła Podstawowa nr 2, ul. Sportowa 2
- Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Srebrna 11
- szpital bracki, ul. Szpitalna 2; szpital miejski, ul. M. J. Piłsudskiego 16
- Urząd Gminy, obecnie ZWiK, ul. Niepodległości 56
- wiadukt kamienny, z najstarszych na Dolnym Śl., ul. Podjazdowa
- Most kolejowy nad Woliborką, z lat 1879–1880, ul. Cicha
- Wieża widokowa na Górze Wszystkich Świętych w Słupcu
- willa rodziny Rose, ul. Mikołaja Kopernika 8

Muzea
- Muzeum Josepha Wittiga
- Muzeum Górnictwa z podziemną trasą i kolejką górniczą (na północ od centrum)
- Muzeum Minerałów w Nowej Rudzie

Osoby związane z miastem (m. in.):
* aktorzy:
- January Brunov (ur. 1964), polski aktor
- Uršula Kluková (ur. 1941), czeska aktorka
- Zdzisław Leśniak (1930–2002), polski aktor
- Krzysztof Tyniec (ur. 1956), polski aktor filmowy i teatralny, konferansjer
- Robert Więckiewicz (ur. 1967), polski aktor filmowy
* duchowni:
- Stanisław Orzechowski (ur. 1939), prałat, duszpasterz
- Joachim Reinelt (ur. 1936), biskup Drezna i Miśni
- Marian Kopko (ur. 1951), prałat, duszpasterz „S”, kustosz sanktuarium w Krzeszowie
* naukowcy
- Witold Roter (1932–2015), profesor matematyki
* osoby historyczne:
- Joseph Ebers (1845–1923), architekt
- Franz Eckert (1852–1916), kompozytor, m.in. hymnu Japonii i Korei
- Paul Elsner (1865–1933), nauczyciel, muzyk i kompozytor
- Carl Ferche (1853–1940), popularyzator turystyki, honorowy obywatel miasta
- Fritz Jung (1903–1981), naukowiec, prof. na Uniwersytecie Gutenberga
- Robert Karger (1874–1946), poeta piszący w dialekcie kłodzkim
- Friedrich Kayssler (1874–1945), aktor, pisarz i kompozytor
- Józef Sokol (1898–1974), płk, dowódca 3 Batalionu Strzelców Karpackich
- Ernst Seger (1865–1939), rzeźbiarz
- Joseph Wittig (1879–1949), profesor teologii, filozof
* sportowcy:
- Jan Jankiewicz (ur. 1955), kolarz
- Manfred Matuszewski (ur. 1941), kolarz
- Tadeusz Nowak (ur. 1948), piłkarz, początkowo w „Górniku” Słupiec
- Dorota Nowak-Idzi (ur. 1966), pięcioboistka, multimedalistka
* twórcy:
- Przemysław Dominas (ur. 1975), autor książek o historii kolei
- Edyta Geppert (ur. 1953), piosenkarka
- Anna German (1936–1982), piosenkarka i kompozytorka
- Zygmunt Krukowski (1951–2013), poeta, tłumacz, dramaturg
- Tomasz Leśniowski (ur. 1968), poeta, animator społeczno-kulturalny
- Karol Maliszewski (ur. 1960), poeta, prozaik, krytyk literacki
- Olga Tokarczuk (ur. 1962), pisarka

 

źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Nowa_Ruda