Rezerwaty przyrody - opis

Dominującym zbiorowiskiem roślinnym jest śródlądowy bór wilgotny, miejscami występują płaty boru bagiennego.

   

Wielkim walorem rezerwatu są naturalne zespoły leśne, do których należą:
- ciepłolubna buczyna storczykowa, obejmująca północne i zachodnie części rezerwatu na stromych stokach góry i wokół wychodni skalnych. Oprócz charakterystycznych form buka, które cechuje karłowatość, a także powyginane i powykręcane konary, możemy tutaj wyróżnić kilka innych gatunków drzew jak lipa szerokolistna, wiąz górski, jawor i jesion wyniosły. Charakteryzuje się dużym bogactwem gatunkowym runa leśnego. Występuje tu m.in. podkolan biały, kruszczyk szerokolistny, buławnik wielkokwiatowy, lilia złotogłów, szczyr trwały, wawrzynek wilczełyko, orlik pospolity.
- żyzna buczyna sudecka, z domieszką świerka, jaworu, dębu i grabu. Występuje ona we fragmentach lasu, gdzie wcześniej prowadzono gospodarkę leśną i wciąż zachowały się w niej resztki świerczyny, które zakwaszają glebę, utrudniając tym samym wzrost wapieniolubnych taksonów
- zespół zanokcicy murowej, obejmuje roślinność na wychodniach skalnych z charakterystycznymi przedstawicielami jak zanokcica murowa, paprotnica krucha i paprotka zwyczajna, a także oman szlachtawa.

Łącznie na terenie rezerwatu występuje około 140 gatunków, podgatunków i odmian roślin naczyniowych, w tym 20 gatunków chronionych, m.in. goryczka orzęsiona, gółka długoostrogowa, konwalia majowa, kopytnik pospolity, marzanka wonna, śnieżyczka przebiśnieg.

Rezerwat stanowi ważną ostoję dla popielicy i innych drobnych ssaków.

   

Rezerwat porasta sudecki las bukowy oraz łęg jesionowy w dolinie Świękatki.
Drzewostan żyznej buczyny sudeckiej ma około 110–130 lat, miejscami podzespół z czosnkiem niedźwiedzim. Występują w nim: dominujący buk, jawor, ponadto: lipa szerokolistna, brzoza brodawkowata, jesion, lipa, pojedynczo dąb szypułkowy i świerk. W warstwie krzewów rosną: leszczyna, porost buka, lipy, jaworu i jarzębina. W runie leśnym występują: przytulia wonna (marzanka wonna), żywiec dziewięciolistny, żywiec cebulkowy (żywiec bulwkowaty), szczyr trwały, lilia złotogłów, kopytnik pospolity, zawilec gajowy, ponadto szczawik zajęczy i starzec Fuchsa. W miejscach bardziej wilgotnych wczesną wiosną dominuje czosnek niedźwiedzi.
Drzewostan lasu łęgowego ma około 80–100 lat. Dominują: jesion i jawor, a ponadto występują lipa, klon, buk, dąb, olcha, pojedynczo brzoza i świerk. W warstwie krzewów pospolicie występuje leszczyna, a gdzieniegdzie głóg. W warstwie runa dominują starzec Fuchsa, czyściec leśny, niekiedy pokrzywa i niecierpek pospolity oraz kopytnik i zawilec. Ponadto występują: jaskier kosmaty (jaskier wielkokwiatowy), kostrzewa olbrzymia, szczyr, podagrycznik i kuklik pospolity.
Niewielkie powierzchnie zajmuje zespół łąk rajgrasowych z zimowitem jesiennym.
Na terenie rezerwatu stwierdzono występowanie 284 gatunków roślin naczyniowych, w tym 18 gatunków chronionych, a 11 z nich objętych ochroną ścisłą oraz szereg roślin rzadkich. Do roślin podlegających ochronie ścisłej należą: bluszcz pospolity, buławnik mieczolistny, goryczuszka orzęsiona, kruszczyk szerokolistny, lilia złotogłów, listera jajowata, pokrzyk wilcza jagoda, sromotnik bezwstydny, storczyk plamisty, wawrzynek wilczełyko oraz zimowit jesienny. Ochronie częściowej podlegają: kalina koralowa, konwalia majowa, kopytnik pospolity, kruszyna pospolita, marzanka wonna, paprotka zwyczajna i pierwiosnek wyniosły.
Ponadto występują tu takie rośliny chronione jak: śnieżyczka przebiśnieg.
Wśród ptaków dominują: zięba, rudzik, kapturka i sikora bogatka. W buczynie dochodzi do nich grubodziób, a w lesie łęgowym szpak.

   

Rezerwat leśny stanowi objęty ochroną rezerwatową obszar obejmujący szczyty Kalenicy i Słonecznej oraz górne partie ich zboczy. Położony na wysokości 800–960 m n.p.m., jest to najwyżej położona partia lasów bukowych w Górach Sowich. Na terenie rezerwatu rośnie pierwotny skarłowaciały las bukowy dolnego regla z zespołem Luzulo nemorosae-Fagetum. W szczytowych partiach rosną buki, które ze względu na skalne podłoże, wykształciły skarłowaciałe formy, przemieszane z płożącymi się świerkami, w dolnych partiach rezerwatu rosną buki wraz z jaworami przemieszane ze świerkiem tworzą piękny starodrzew.
W bogatym runie leśnym spotyka się następujące rośliny:
- lilia złotogłów, śnieżyca wiosenna, przytulia wonna, naparstnica purpurowa, wawrzynek wilczełyko, czosnek niedźwiedzi, przenęt purpurowy oraz liczne gatunki mchów i paproci.

   

Plan ochrony rezerwatu z 2010 zakładał ochronę czynną rezerwatu, w tym „usuwanie zasiedlonych przez szkodniki owadzie drzew (świerka)” i wystawianie pułapek feromonowych. Plan ten został zmieniony w 2016 r. tak, by spełniał wymogi ochrony siedlisk przyrodniczych na obszarze Natura 2000 oraz realizował zasadę „pierwszeństwa natury” w ochronie rezerwatowej ekosystemów leśnych. Od 2016 r. cały teren rezerwatu podlega ochronie ścisłej.

Spis flory rezerwatu liczy 158 gatunków roślin naczyniowych, w tym stanowiska szeregu roślin chronionych: paprotnika kolczystego, wawrzynka wilczełyko, lilii złotogłów, pióropusznika strusiego, podkolana białego, kukułki Fuchsa i czosnku niedźwiedziego. Fauna rezerwatu obejmuje m.in. salamandrę plamistą, pluszcza, pliszkę górską i popielicę.

   

Rezerwat stanowi fragment lasu mieszanego pierwotnej Puszczy Sudeckiej. Rosną w nim m.in.: jawor, lipa, wiąz, jodła, świerk, dąb oraz duże zgrupowanie liczące obecnie (2009) około siedmiuset cisów. Liczba dorosłych okazów cisa zmniejszyła się o 51% w ciągu 46 lat od utworzenia rezerwatu. Flora runa leśnego jest uboga, ale występuje tu kilka gatunków storczykowatych.

   

Rezerwat stanowi fragment lasu mieszanego pierwotnej Puszczy Sudeckiej, na zboczach Brzeźnickiej Góry, gdzie występuje duże zbiorowisko cisów – największe na Dolnym Śląsku. Mimo ochrony rezerwatowej liczba dorosłych osobników cisa systematycznie spada – w momencie utworzenia rezerwatu rosło tu 1627 okazów, a w 2000 roku już tylko 1258. Z krzewów można tu spotkać wawrzynka wilczełyko, bluszcz pospolity, suchodrzew, jałowiec ciernisty. Przedstawiciele fauny to: jeleń, dzik, kuna i zając szarak. Z płazów można spotkać salamandrę plamistą.

W pobliżu znajduje się rezerwat Cisowa Góra.

   

Obszar rezerwatu zbudowany jest ze staropaleozoicznych skał metamorficznychzieleńców i łupków zieleńcowych, fyllitów, łupków albitowo-serycytowych i kwarcowo-serycytowych, marmurów (wapieni krystalicznych) oraz keratofirów i porfiroidów (skał metamorficznych pochodzenia wulkanicznego), należących do metamorfiku kaczawskiego. Największe rozprzestrzenienie mają wapienie krystaliczne, budujące najwyższe wzniesienia, zaś nieco mniejsze – zieleńce. Pozostałe skały mają podrzędne znaczenie. Na zboczach występują skałki, bloki skalne, rumosze skalne i gliny zboczowe.

Na obszarze rezerwatu opisano następujące zbiorowiska roślinne – dominuje zespół żyznej buczyny sudeckiej – Dentario enneaphylli-Fagetum oraz sudecka buczyna storczykowa Fagus sylvatica-Hypericum maculatum ponadto na niewielkich powierzchniach występują: łęg podgórski – Carici remotae-Fraxinetum, zespół łąki rajgrasowej – Arrhenatheretum elatioris, zespół zanokcicy skalnej i murowej – Asplenietum trichomano-rutae-murariae, zespół murawy kserotermicznej – Festucetum pallentis oraz zastępcze zbiorowiska leśne, które zajmują powierzchnię ok. 40 ha.
W lesie występują dorodne buki oraz świerki, sosny, modrzewie, dęby, klony, jawory, brzozy i jarzębiny. W runie leśnym występują m.in. wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, śnieżyczka przebiśnieg, przylaszczka, pierwiosnek, miesiącznica trwała, żankiel zwyczajny, marzanka wonna, kopytnik pospolity, storczyki, takie jak obuwik pospolity, buławnik wielkokwiatowy i buławnik mieczolistny, listera jajowata, kruszczyk szerokolistny, kukułka bzowa (od dawna nienotowana), kukułka szerokolistna, kukułka Fuchsa, podkolan biały, gnieźnik leśny. Na terenie rezerwatu występuje cyklamen purpurowy, dla którego góra Miłek jest jedynym obszarem występowania w kraju. Rośnie tu bardzo rzadka w Polsce zaraza bladokwiatowa.
Na obszarze rezerwatu notowano też rzadkie grzyby: 3 gatunki gwiazdoszy, borowik szatański i muchomor szyszkowaty.
Obserwowano tu 38 gatunków śluzowców, 36 gatunków porostów naskalnych, 83 gatunki mchów.

   

W rezerwacie stwierdzono występowanie 183 gatunków roślin nasiennych (w tym wielu rzadkich i chronionych) oraz 10 gatunków paprotników. Na stoku góry znajduje się zespół leśny świetlistej dąbrowy z dominującym dębem bezszypułkowym (Quercus petraea).

Pierwotnie przez rezerwat przechodził niebieski szlak Tąpadła-Radunia-Łąka Sulistrowicka. Od 2014 r. zmieniono przebieg szlaku, tak aby omijał rezerwat. Działanie miało na celu zlikwidowanie ruchu turystycznego jaki przewijał się przez rezerwat, który powodował wydeptywanie cennych muraw na szczycie góry oraz stwarzał zagrożenie pożarowe (turyści mimo przebywania na terenie chronionym, często rozpalali ogniska).
Flora - ważniejsze gatunki: zanokcica klinowata, dąb bezszypułkowy, lilia złotogłów, naparstnica zwyczajna, wawrzynek wilczełyko, gółka długoostrogowa (gatunek wymarły w rezerwacie), kruszczyk szerokolistny, buławnik wielkokwiatowy, buławnik czerwony (gatunek wymarły w rezerwacie), leniec alpejski, przytulia okrągłolistna, czosnek skalny, kokoryczka okółkowa, miodownik melisowaty, pięciornik siedmiolistkowy, przytulia szorstkoowockowa.

W latach 90. ubiegłego wieku wybuchł pożar, który strawił część muraw i świetlistej dąbrowy, doprowadzając do wyginięcia kilku gatunków roślin, m.in. buławnika czerwonego i gółki długoostrogowej. Od czasu pożaru nie potwierdzono tych gatunków, mimo licznych inwentaryzacji przyrodniczych.

   

Na terenie rezerwatu stwierdzono 12 gatunków paprotników (2 gatunki skrzypów i 10 gatunków paproci), 181 gatunków nasiennych (3 gatunki szpilkowych, 146 gatunków dwuliściennych i 32 gatunki jednoliściennych). Ważniejsze gatunki: kopytnik pospolity, marzanka wonna, przenęt purpurowy, starzec Fuchsa

   

eren rezerwatu obejmuje las położony na wierzchowinie i wschodnich stokach wzniesienia Góra Zamkowa, wznoszącej się na wysokość 360 m n.p.m. na zachodnim brzegu rzeki Bóbr. Drzewostan rezerwatu w większości zajmuje bardzo rzadkie w kraju i zagrożone w Europie siedlisko przyrodnicze – stokowe jaworzyny i lasy lipowo-klonowe, którym towarzyszą na niewielkich powierzchniach kwaśna buczyna i grąd. Wśród roślin występujących w runie tych lasów stwierdzono 5 gatunków chronionych: paprotnika kolczystego, ułudkę leśną, lilię złotogłów, parzydło leśne i czosnek niedźwiedzi. Spis flory terenu rezerwatu obejmuje łącznie 161 gatunków.
Stan rozpoznania fauny rezerwatu dotyczy przede wszystkim zwierząt kręgowych, które nie są reprezentowane tu przez gatunki rzadkie i ginące. Różnorodność roślinności stwarza potencjalnie dobre warunki rozwoju bogatej entomofauny.

Poza walorami przyrody ożywionej rezerwat chroni również osobliwość geologiczną w postaci lawy poduszkowej zbudowanej z zieleńców. Skały te znajdują się w podszczytowych partiach wzniesienia, natomiast sam szczyt, wyłączony z obszaru rezerwatu, zajmuje zamek Wleń.

   

Obszar rezerwatu obejmuje las porastający zadrzewione, strome zbocze doliny Nysy Łużyckiej poprzecinane wąwozami kilku jej bezimiennych dopływów. Dzięki bardzo utrudnionemu dostępowi i przygranicznemu położeniu drzewostan na większości powierzchni zachował praktycznie niezmieniony naturalny charakter, z dużym udziałem starych drzew. Las tworzy tu dwa siedliska przyrodnicze: grąd środkowoeuropejski i, na mniejszej powierzchni, zboczowe lasy klonowo-lipowe.

Spis flory terenu rezerwatu obejmuje około 150 gatunków roślin, w tym chronione parzydło leśne. Stan rozpoznania fauny rezerwatu dotyczy przede wszystkim zwierząt kręgowych. Chronione gatunki teriofauny tego obszaru to m.in.: gronostaj europejski, karczownik ziemnowodny oraz wydra europejska. Gniazduje tu 20 gatunków ptaków, w tym dzięcioł czarny i pliszka górska. Batrachofauna rezerwatu obejmuje m.in. salamandrę plamistą i żabę moczarową.

Teren rezerwatu nie został udostępniony do zwiedzania, a najbliższy oznakowany szlak turystyczny (zielony) omija ten obszar chroniony w odległości około 250 m.

   

Obszar rezerwatu obejmuje najciekawszą w całych Sudetach Wschodnich partię Masywu Śnieżnika, gdzie występują zjawiska krasowe z najcenniejszą częścią jaką jest Jaskinia Niedźwiedzia we wnętrzu wzniesienia Stroma, oraz wyrobiska nieczynnych kamieniołomów marmuru. Podłoże rezerwatu tworzą skały metamorficzne, łupki łyszczykowe, które występują w Masywie Śnieżnika, oraz zmetamorfizowane należące do metamorfiku Lądka i Śnieżnika – marmury kalcytowe i dolomitowe, występujące w postaci soczew oraz łupków łyszczykowych. W dolinie Kleśnicy w skałach wapiennych zachodzą zjawiska krasowe, w wyniku których powstały jaskinie i szczeliny. Przykładem jest Jaskinia Niedźwiedzia z dobrze rozwiniętą szatą naciekową. Ze względu na brak przemysłu, zanik rolnictwa i ograniczenie gospodarki leśnej, następuje naturalne zalesienie, które w niektórych fragmentach rezerwatu może być postrzegane jako „dzikie”. Warunki w niezniszczonym krajobrazie stwarzają możliwość występowania wielu gatunków roślin i zwierząt, co jeszcze bardziej podkreśla walory rezerwatu.

Flora - powierzchnię leśną rezerwatu tworzy głównie dolnoreglowy bór świerkowy z udziałem jodły, modrzewia, buka i jawora, zakwalifikowany do boru wysokogórskiego. Lasów tego typu zachowało się w Sudetach bardzo niewiele. Oprócz lasów świerkowych zachowały się tu dwie odmiany buczyny: żyzna buczyna sudecka i kwaśna buczyna górska.
Flora obszaru rezerwatu jest niezwykle bogata i interesująca. W runie występują m.in. rośliny wapieniolubne, jak tojad sudecki (smukły), ostróżka wyniosła, driakiew lśniąca, sesleria tatrzańska i inne. W podszycie z ciekawszych roślin chronionych występuje, kwitnący wczesną wiosną wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, barwinek pospolity, marzanka wonna, widłak jałowcowaty, widłak wroniec. W dolinie Kleśnicy dominują monokultury świerkowe.
Rezerwat odznacza się dużym bogactwem roślin z rodziny storczykowatych. Na terenie rezerwatu oraz wokół niego występuje jedna z największych populacji kukułki Fuchsa w regionie, liczącej setki kwitnących osobników. Oprócz niej występuje tu: kruszczyk szerokolistny, kruszczyk rdzawoczerwony (jedyne stanowisko na terenie parku krajobrazowego), buławnik wielkokwiatowy, kukułka szerokolistna. W bezpośredniej okolicy swoje jedyne sudeckie i dolnośląskie stanowiska ma storczyk kukawka i wyblin jednolistny.
Flora grzybów jest stosunkowo słabo zbadana, jednak na terenie żyznej buczyny stwierdzono występowanie rzadkiej i chronionej soplówki bukowej.

Fauna - jest stosunkowo bogata. Zaznacza się tutaj udział wielu gatunków sudeckich, jak i karpackich, a także mezoalpejskich. Do najcenniejszych należą endemity i relikty bezkręgowców, szczególnie przedstawicieli fauny jaskiniowej. W czystych wodach Kleśnicy żyje pstrąg potokowy, minóg strumieniowy i głowacz. Na stokach górskich występuje żmija zygzakowata, zaskroniec, padalec. Z ptaków występuje bocian czarny, jarząbek, cietrzew, głuszec, puchacz, dzięcioł trójpalczasty, czeczotka, pluszcz. Ze ssaków występuje: borsuk, gronostaj, lis, sarna, wiele gatunków nietoperzy, popielica, orzesznica, koszatka leśna, dzik, muflon. W ostatnich latach okresowo pojawia się niedźwiedź brunatny. Dużą atrakcję stanowi stado kozic, które zimą można obserwować w okolicach Jaskini Niedźwiedziej. Jaskinia Niedźwiedzia stanowi naturalne zimowe schronienie dla licznych gatunków nietoperzy, w tym podkowca małego, nocka dużego, nocka orzęsionego i mopka zachodniego.

   

Główną atrakcją turystyczną stanowi Jezioro Zielone potocznie nazywane Jeziorko Daisy, zalane wyrobisko kamieniołomu, powstałe w 1870 roku po eksploatacji dewońskich wapieni rafowych. Okolice jeziorka były miejscem wypoczynku księżnej Daisy Hochberg von Pless, czego świadectwem są ruiny baszty z izbą myśliwską, będącą niegdyś Jej ulubionym miejscem wypoczynku.

   

W rezerwacie znajdują się wysokie urwiska skalne dochodzące do 30 m. Najwyższy punkt rezerwatu stanowi Krucza Skała (681 m n.p.m.). Na obszarze rezerwatu występują, będące pod ochroną, rośliny: kruszyna pospolita (Frangula alnus Mill.), róża francuska (Rosa gallica L.), zanokcica ciemna (Asplenium adiantum nigrum L.), dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L.), konwalia majowa (Convalaria majalis L.), naparstnica zwyczajna (Digitalis grandiflora Mill.), lilia złotogłów (Lilium martogon L.), paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare L.), rojownik pospolity (Sempervivum soboliferum Sims.), podkolan biały (Platanthera bifolia L.). Rezerwat porasta bór mieszany górski, w którym dominuje świerk (ponad 50%). Poza tym występuje tu jodła pospolita, buk zwyczajny, brzoza brodawkowata, klon jawor, dąb bezszypułkowy, sosna zwyczajna, jarząb pospolity, wiąz górski i topola osika. Z krzewów rosną: kruszyna pospolita, leszczyna pospolita, irga zwyczajna, jałowiec pospolity, wiciokrzew czarny, róża dzika, róża francuska, róża alpejska, bez czarny oraz bez koralowy. Na terenie rezerwatu entomolodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego w 1995 r., po prawie 100 latach nieobecności w Sudetach, ponownie wprowadzili motyla niepylaka apollo (Parnassius apollo L.).

   

Rezerwat znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego Góry Opawskie oraz ostoi siedliskowej Natura 2000 „Góry Opawskie”. W odległości kilkudziesięciu metrów od „Lasu Bukowego” znajduje się kolejny rezerwat przyrody „Nad Białką”.
Spis flory rezerwatu obejmuje 103 taksony, w tym gatunki chronione: parzydło leśne, widłak jałowcowaty i czosnek niedźwiedzi.
Rezerwat jest ostoją nietoperzy. Znajdują się tu sztolnie z XV i XVI wieku, gdzie zimują podkowce małe, nocki orzęsione i mopki. Występuje tu również chroniony płaz – salamandra plamista, a z ptaków rzadkie gatunki związane z liściastymi starodrzewami, m.in. siniak, dzięcioł zielonosiwy i muchołówka białoszyja.
Teren rezerwatu jest udostępniony do zwiedzania: biegną przez niego szlaki turystyczne oraz przyrodnicza ścieżka dydaktyczna.

   

Jego flora odznacza się znacznym bogactwem gatunkowym (237 gatunków roślin naczyniowych) i dużą różnorodnością. Jest jednym z najcenniejszych rezerwatów florystycznych na Dolnym Śląsku, ponieważ rośnie tu 20 prawnie chronionych gatunków roślin naczyniowych, w tym mieczyk błotny, dla którego jest to obecnie jedyne znane stanowisko w kraju. Niestety, wskutek braku właściwej ochrony czynnej na przestrzeni prawie 50 lat, znaczna część łąk uległa naturalnej sukcesji leśnej, co spowodowało zanik wielu rzadkich gatunków (m.in. kosatka kielichowa, tojad pstry, dzwonecznik wonny i dziewięciornik błotny). Oprócz ocienienia, nadmiar drzew powodował znaczne nagromadzenie opadniętych liści, które utrudniały kiełkowanie nasion i wzrost siewek. Okres ten przetrwały tylko najsilniejsze gatunki łąkowe.
Flora - ważniejsze gatunki: goryczka wąskolistna, goryczka wiosenna, goździk pyszny, kosaciec syberyjski, pełnik europejski, mieczyk błotny, mieczyk dachówkowaty, turzyca Bueka, turzyca Davalla, chaber ostrołuskowy, głowienka wielkokwiatowa, strzęplica piramidalna, wężymord niski, gółka długoostrogowa, jaskier gajowy, przenęt purpurowy
Fauna - ważniejsze gatunki: biegacz pomarszczony, chrząszcz Galeruca dahli, tygrzyk paskowany, pająk Cheiracanthium elegans, traszka górska, żaba trawna, jaszczurka żyworodna, sosnówka, czarnogłówka, rudzik, świstunka, ryjówka malutka, karlik malutki, nocek duży, gacek brunatny

   

Wielkim walorem rezerwatu są naturalne zespoły leśne, do których należą:
- las klonowo-lipowy, porastający strome zbocza Mszanej z runem bogatym w rzadkie i chronione rośliny.
- grąd środkowoeuropejski, występujący w szczytowych partiach. Szczególnie cenny we wczesnowiosenne geofity jak kokorycz pełna, zawilec gajowy, zawilec żółty, łuskiewnik różowy, czosnek niedźwiedzi.

Na terenie rezerwatu występuje 188 gatunków, podgatunków i odmian roślin naczyniowych, w tym gatunki chronione, m.in. buławnik mieczolistny, lilia złotogłów, orlik pospolity, czosnek niedźwiedzi, śnieżyczka przebiśnieg i wawrzynek wilczełyko.

   

Częściowy, leśny, rezerwat przyrody (dawniej zwany „Bugaj”) należy do obszaru chronionego w Polsce. Utworzony został na południowym zboczu zalesionego wzniesienia Bucznik nad Zamecznym potokiem w celu zachowania fragmentu lasu bukowego o cechach zespołu naturalnego i grądu dębowo-grabowego oraz łęgowego z bogatą florą runa leśnego. Rezerwat obejmuje fragment ocalałego pierwotnego lasu bukowego, porastającego niegdyś Sudety i Przedgórze Sudeckie. Ochroną objęto las porastający stoki jaru wraz z potokiem, w którym żyją pstrągi. Obszar ten łączy występowanie gatunków górskich i nizinnych. Oprócz buków występują tu dęby bezszypułkowe, jawory, świerki, jesiony, wiązy górskie i lipy drobnolistne. Również bogate są niższe partie lasu. Wśród 20 gatunków drzew i 80 gatunków roślin zielonych można spotkać tak rzadkie, jak: skrzyp olbrzymi, gajowiec żółty, marzanka wonna, groszek wiosenny, jaskier kosmaty, czworolist pospolity, wilczomlecz kątowy, kokoryczka wielokwiatowa, czerniec gronkowy, konwalia, dąbrówka rozłogowa, bniec czerwony, przetacznik górski, izgrzyca przyziemna, zerwa kłosowa, tojeść rozesłana, kościenica wodna i inne. Występują tu także licznie storczykowate (kruszczyk szerokolistny, kruszczyk siny, podkolan biały, listera jajowata i kukułka Fuchsa). Rezerwat charakteryzuje występowanie jednej z największych w regionie populacji śnieżycy wiosennej i obrazków alpejskich. Na niewielkim obszarowo terenie rezerwatu występuje znaczne zróżnicowanie gatunkowe, które wynika z obszaru bytowania na górze oraz na dnie jaru. W rezerwacie chroniony jest najcenniejszy stu kilkudziesięcioletni starodrzew rosnący w głębokiej dolinie Zamecznego Potoku.

Stary drzewostan sprzyja gnieżdżeniu się licznych rzadkich ptaków. Występuje tu bogata fauna bezkręgowców, niektóre są bardzo rzadkie w Polsce, np. ślimak karpacki, który osiąga tu swój północny zasięg oraz ślimak obrzeżony gatunek, który jest skrajnie zagrożony wyginięciem.

W bukowym lesie niedaleko rezerwatu znajdują się kurhanowe cmentarzyska kultury łużyckiej składające się z 29 kurhanów i stanowiące zabytek archeologiczny.

   

Osobliwością florystyczną rezerwatu jest największe w Polsce skupisko drzewiastych form jarzębu brekinii, które tworzą rzadki zespół podgórskiej dąbrowy brekiniowej Sorbo torminalis-Quercetum, znanej w Polsce wyłącznie z terenów Pogórza Kaczawskiego. We florze na uwagę zasługują również: lilia złotogłów, naparstnica zwyczajna, pierwiosnek lekarski, wiciokrzew pomorski, miodownik melisowaty, rojownik pospolity, cis pospolity, dzwonek brzoskwiniolistny, podkolan biały i kruszczyk szerokolistny. Flora rezerwatu liczy ponad 200 gatunków roślin, w tym ponad 20 objętych ochroną. W pobliżu potoku występuje salamandra plamista.
Obszar rezerwatu obejmuje teren zbudowany ze skał przeobrażonych metamorfiku kaczawskiegozieleńców, łupków zieleńcowych i diabazów, powstałych w starszym paleozoiku – od kambru do syluru.

   

Obszar rezerwatu obejmuje najdzikszą w całych Sudetach partię Gór Bialskich, gdzie rosnący gęsty las zachował prawie pierwotny charakter Puszczy Sudeckiej. Obszar rezerwatu zasięgiem obejmuje najcenniejszą część kompleksu leśnego. Powierzchnię leśną rezerwatu, tworzy dolnoreglowy las świerkowy, zakwalifikowany do boru wysokogórskiego. Lasów tego typu zachowało się w Sudetach bardzo niewiele. Podłoże rezerwatu tworzą skały metamorficzne - gnejsy i łupki łyszczykowe, z których zbudowane są Góry Bialskie. Ochroną objęto szczytowy fragment wzniesienia, na którym występują stanowiska świerka sudeckiego i fragmenty naturalnego lasu mieszanego, bukowo-świerkowego, z udziałem jodły, świerka, buka i jawora.
Pomimo zniszczeń wywołanych katastrofą ekologiczną w Sudetach teren rezerwatu nadal stanowi wyjątkowe zbiorowisko flory i fauny. Występujący w rezerwacie świerk jest pochodzenia rodzimego. Charakteryzuje się bardzo dobrą jakością techniczną. Przeciętna pierśnica drzew wynosi 60 cm, wysokość 30 m, a wiek 140-200 lat. Został on uznany za wyłączony drzewostan nasienny, cenny dla procesu przebudowy okolicznego drzewostanu, w którym dominuje monokultura dawno wprowadzonego świerka obcego pochodzenia.

Flora obszaru rezerwatu jest niezwykle bogata i interesująca. W podszycie z ciekawszych roślin występują: kwitnący wczesną wiosną wawrzynek wilczełyko, róża alpejska, marzanka wonna.
Licznie występujące porosty świadczą o małym zanieczyszczeniu powietrza. W wyższych partiach lasu i w miejscach wilgotnych występuje dzwonek szerokolistny, a wyżej szarota norweska.

Fauna - bogaty gatunkowo ekosystem rezerwatu oraz odosobnienie i utrudniony dostęp, stanowią ostoję dla zwierzyny. Z ssaków na terenie rezerwatu występują: jeleń, daniel, muflon, sarna, dzik, zając, lis, borsuk, kuna leśna. Z ptaków gnieździ się: głuszec, cietrzew, jastrząb, jarząbek, kruk, dzięcioły, drozd, zimorodek, a nad potokami żyją pluszcze. Z płazów występuje salamandra plamista. Z ryb występuje pstrąg potokowy i pstrąg źródlany.

Kompleks leśny, na terenie którego położony jest rezerwat, w przeszłości stanowił dobra Marianny Orańskiej, a w okresie międzywojennym wchodził w skład prywatnego majątku ziemskiego. Przyrodnicze bogactwo tego rejonu dostrzeżono już w XIX wieku. Obecny teren rezerwatu należał do jednych z ulubionych miejsc księżnej Marianny, która ceniła jego dzikość i naturalność. Mając na uwadze ochronę tego dzikiego zakątka prowadziła planową gospodarkę leśną, co uchroniło znajdujące się w tym rejonie duże kompleksy leśne przed bezmyślnym wyrębem.

Po 1945 roku obszar przez kilka lat nie był objęty ochroną prawną. Rezerwat przyrody o nazwie „Nowa Morawa” formalnie został utworzony dopiero w 1971 roku, na obszarze 22,16 ha.

Na terenie rezerwatu można spotkać świerki o tzw. szczudłowanym pokroju – drzewa wsparte są na korzeniach nad powierzchnią gruntu. Powstały one na skutek wzrostu sadzonek na starych pniakach, które z biegiem czasu całkowicie zmurszały, pozostawiając pod drzewem pustą przestrzeń.

   

Walory przyrodnicze rezerwatu obejmują w szczególności cenną entomofaunę. Na terenie rezerwatu znajduje się jedyne w Polsce stanowisko ćmy Alabonia staintoniella oraz drugie w Polsce stanowisko ćmy Zanclognatha zelleralis; stanowiska te należą do najdalej wysuniętych na północ w całym zasięgu tych owadów. Na terenie rezerwatu występuje również szereg innych rzadkich gatunków motyli. Drugim z cennych zasobów przyrodniczych rezerwatu jest występowanie licznych gatunków z rzędu sieciarek, w tym Nothochrysa fulviceps i Micromus lanosus.

W bezpośrednim sąsiedztwie granic rezerwatu „Olszak” znajduje się jedna z dwóch znanych po polskiej stronie Gór Opawskich kolonii rozrodczych rzadkiego nietoperza podkowca małego (zlokalizowana na poddaszu Ośrodka Aleksandrówka w Jarnołtówku). Gatunek ten żeruje na terenach zalesionych w niewielkiej odległości od swoich dziennych schronień, więc rezerwat jest prawdopodobnie ważnym żerowiskiem tych nietoperzy.

Rezerwat „Olszak” został udostępniony do zwiedzania, biegnie tędy ścieżka dydaktyczna „Z Pokrzywnej przez Olszak, Żabie Oczko i Karolinki do Jarnołtówka”.

   

Flora w obrębie rezerwatu, zajmującego szczytową partię wzgórza, liczy około 180 taksonów roślin naczyniowych, charakteryzuje się ciekawą listą florystyczną. Najciekawsze gatunki, które można zaobserwować to krwawnik pospolity, kopytnik pospolity, zanokcica murowa, zanokcica skalna, podrzeń żebrowiec, czyścica storzyszek, oset kędzierzawy, buławnik czerwony, wierzbówka kiprzyca, konwalia majowa, śmiałek pogięty, naparstnica zwyczajna, nerecznica samcza, kostrzewa blada, gajowiec żółty, lilia złotogłów, ciemiężyk białokwiatowy, bodziszek cuchnący, przylaszczka pospolita, jastrzębiec leśny, jastrzębiec kosmaczek, prosienicznik gładki, ułudka leśna, kokorycz pusta i kokorycz wątła, kostrzewa barwna, zamokrzyca ryżowa, oman szlachtawa, groszek leśny, groszek wiosenny, kosmatka owłosiona, kosmatka gajowa, kosmatka olbrzymia, perłówka jednokwiatowa, sałatnik leśny, bliźniczka psia trawka, gruszyczka jednokwiatowa, wiechlina gajowa, wiechlina roczna, miodunka plamista, paprotka zwyczajna i wiele innych, w tym kilkanaście objętych ochroną. Skalne zbocza porasta z trudem wciskający się między skały, las odroślowy, który głównie tworzy: jawor, jesion, lipa, wiąz i w mniejszych ilościach dąb. Niżej występuje świerk i brzoza.

Z fauny na terenie rezerwatu występuje: dzik, jeleń, sarna; ze zwierzyny drobnej: lis, kuna leśna, zając szarak, wiewiórka, łasica. W runie i ściółce leśnej żyją gryzonie: mysz leśna i mysz zaroślowa. Z awifauny gnieżdżą się: sójka, orzechówka, kukułka, myszołów zwyczajny, jastrząb, bażant, sowa uszata oraz kilka przedstawicieli dzięciołowatych i drozdowatych. Entomofaunę reprezentują przede wszystkim biegaczowate, kózkowate, kusakowate oraz zwójkowate, a szczególnie zwójka zieloneczka. W rezerwacie żyje rzadki w Sudetach maleńki ślimak świdrzyk oraz dwa gatunki motyli: Aplota kadeniella i Bryotropha basaltinella mające na Ostrzycy jedyne na Dolnym Śląsku stanowiska. Rezerwat pod względem faunistycznym nie jest najlepiej rozpoznany.

Ciekawostki
- Na Ostrzycy do niedawna swoje jedyne stanowisko w Polsce miał czosnek sztywny (Allium strictum), relikt epoki lodowcowej, obecnie uznany za wymarły na obszarze Polski.
- W 1959 roku prace archeologiczne prowadzone na Ostrzycy stwierdziły istnienie śladów osadnictwa wczesnośredniowiecznego.

   

98% powierzchni rezerwatu pokrywają zbiorowiska leśne. Strome zbocza są porośnięte drzewostanem grądowym z dominacją lipy drobnolistnej. Występuje również kwaśna buczyna, las łęgowy i dąbrowa. Łącznie lasy liściaste zajmują tu prawie 130 ha. Inne rośliny to m.in. cis, barwinek pospolity, parzydło leśne, śnieżyca wiosenna, czarka szkarłatna, paprotka zwyczajna, różanecznik złoty. Jeden z cisów jest okazałym uznanym pomnikiem przyrody o obwodzie 285 cm. Poza nim na terenie rezerwatu za pomniki przyrody uznano okazały bluszcz (82 cm obwodu) porastający ruiny zamku Stary Książ oraz dwa inne okazałe cisy.

Na terenie rezerwatu stwierdzono obecność m.in. rzekotki drzewnej, gniewosza plamistego, puchacza, salamandry plamistej, muchołówki białoszyjej, liczne kruki i dzięcioły. Ponadto w podziemiach zamku Książ, położonego tuż poza granica rezerwatu, zamieszkuje 8 gatunków nietoperzy.

   

Teren rezerwatu porasta las świeży, zaliczany do zespołu grądu typowego. W skład drzewostanu wchodzą: lipa drobnolistna, dąb szypułkowy, grab pospolity, klon jawor, klon zwyczajny, świerk pospolity, sporadycznie występuje jesion wyniosły. W bogatym podszycie rośnie głównie bez czarny.
Na terenie rezerwatu stwierdzono występowanie 125 gatunków roślin naczyniowych, cztery z nich według stanu na rok 2012 podlegały ochronie: przylaszczka pospolita, bluszcz pospolity, kalina koralowa, konwalia majowa.

Rezerwat leży w granicach obszaru siedliskowego sieci Natura 2000 „Przyłęk nad Białą Głuchołaską” PLH160016.

   

Obszar rezerwatu zasięgiem obejmuje najcenniejszą część kompleksu zwanego „Puszczą Jaworową”. Rezerwat w pobliżu górnej granicy występowania obejmuje fragment naturalnego lasu liściastego, stanowiący relikt dawnej Puszczy Sudeckiej, w którym zachowały się ponad 150-letnie buki i jawory. Powierzchnię leśną rezerwatu zbliżoną swoim charakterem do naturalnego lasu, tworzy górnoreglowy las świerkowy, zakwalifikowany do boru wysokogórskiego. Lasów tego typu zachowało się w Sudetach bardzo niewiele. Podłoże rezerwatu tworzą skały metamorficzne - gnejsy i łupki łyszczykowe, z których zbudowane są Góry Bialskie.

Ochroną objęto szczytowy fragment wzniesienia, porośnięte wysokogórskim lasem regla dolnego i górnego, starodrzewem oraz bogatym zestawem traworośli i unikalnymi gatunkami roślin wysokogórskich i fragmentem skarłowaciałego lasu świerkowego. Pomimo zanieczyszczeń wywołanych katastrofą ekologiczną w Sudetach teren rezerwatu nadal stanowi wyjątkowe zbiorowisko flory i fauny. Obszar rezerwatu jest objęty ochroną czynną.

Z rzadkich roślin wśród flory zielnej występują: paproć wietlica alpejska, kosmatka olbrzymia, storczyk gnieźnik leśny, fiołek sudecki, modrzyk górski i dzwonek brodaty, który ma drugie stanowisko w sąsiednim rezerwacie „Śnieżnik Kłodzki”.

Z ssaków na terenie rezerwatu występują: jeleń, sarna, dzik, zając, lis, borsuk, kuna leśna.
Z ptaków gnieździ się: głuszec, cietrzew, jastrząb, jarząbek, kruk, dzięcioły, drozd, a nad potokiem żyją pluszcze.
Z gadów występuje żmija zygzakowata oraz salamandra plamista.
Z ryb występuje pstrąg potokowy i pstrąg źródlany.

   

Obrostka murówka (pszczoła czarna) buduje gniazda z gliny na skale wapiennej. Z biegiem lat populacja tej pszczoły została zniszczona przez zanik jej bazy pokarmowej (m.in. wskutek zaorywania pobliskich łąk czy zalesianie), intensywne nawożenie upraw nawozami sztucznymi i chemicznymi środkami ochrony roślin oraz pozyskiwanie okazów tego gatunku do kolekcji. Już w 1984 roku nie udało się potwierdzić obecności tej pszczoły na terenie rezerwatu.

Obecnie za cel ochrony rezerwatu podaje się: „zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych dawnego kamieniołomu wraz z kserotermiczną entomofauną oraz siedliskami nietoperzy”.

Z drzew i krzewów występuje tutaj: dąb, brzoza brodawkowata, jarzębina, kruszyna pospolita, żarnowiec miotlasty, dzika róża, bez czarny, a wśród roślin naskalnych – unikatowy zdziczały rozchodnik biały.

W 2007 roku został zatwierdzony obszar Natura 2000 PLH020012 o tej samej nazwie co rezerwat, ale większej powierzchni 6,31 ha. W sztolniach i komorach podziemnych dawnej kopalni rud srebra i wapienia znajduje się jedno z najbogatszych stanowisk nietoperzy na Dolnym Śląsku, reprezentowanych tu przez 12 gatunków m.in. nocek orzęsiony, nocek duży, mopek zachodni, nocek Bechsteina, nocek Natterera. Wśród nich najliczniej występującym jest mopek zachodni. W lutym 2003 roku naliczono 261 osobników różnych gatunków.

   

Rezerwat „Śnieżnik Kłodzki” utworzono na wysokości od 1150 do 1425 m n.p.m., na północnym rozrogu kopulastego szczytu Śnieżnika, w celu ochronny zespołu roślinności zielnej, siedlisk traw i ziołorośli wysokogórskich, reprezentujących resztki elementu karpackiego w Sudetach. Rezerwat obejmuje obszar 193,06 ha, w całości objęty ochroną czynną. Śnieżnik jest najwyższym wzniesieniem w polskiej części Sudetów Wschodnich, zbudowany jest z granitognejsów śnieżnickich i jako jedyny w tej części przekracza górną granicę lasu. Powierzchnię leśną rezerwatu, zbliżoną swoim charakterem do naturalnego lasu, tworzy górnoreglowy las świerkowy, zakwalifikowany do boru wysokogórskiego. Lasów tego typu zachowało się w Sudetach bardzo niewiele. W partii szczytowej bezleśną kopułę Śnieżnika, pokrytą rumoszem skalnym i kępami kosodrzewiny, porasta łąka wysokogórska z trawami i typowo górską roślinnością.
Ochroną objęto szczytowy fragment góry, ponad górną granicą lasu, pokryty łąkami wysokogórskimi z bogatym zestawem traworośli i unikatowymi gatunkami roślin wysokogórskich i endemicznych z fragmentem skarłowaciałego lasu świerkowego oraz zarośla kosodrzewiny.

Flora - na bezleśnej połaci występuje kilka rzadkich i chronionych roślin, jak gółka długoostrogowa, fiołek sudecki i endemit na skalę światową, jeden z podgatunków pierwiosnki wyniosłej. W partiach podszczytowych rosną też sztucznie nasadzone kosodrzewiny. Najwięcej jest traworośli, w których przeważa trzcinnik owłosiony. Wśród wielu rzadkich gatunków roślin wysokogórskich stanowiska ma: rzeżucha trójlistkowa, pępawa wielkokwiatowa, podrzeń żebrowiec, lepiężnik biały, fiołek sudecki, kokoryczka okółkowa, szarota norweska. Jedyne stanowisko w Sudetach mają tu: szczwoligorz pochwiasty i trawa owsica spłaszczona oraz dzwonek brodaty, który ma drugie stanowisko w sąsiednich Górach Bialskich. Do rzadkich wysokogórskich roślin należą: turzyca czarniawa, wierzbownica mokrzycowa, marchwica pospolita i jastrzębiec alpejski.

Fauna - z ssaków na terenie rezerwatu występują: jeleń, sarna, dzik, zając, lis, borsuk. W najbliższej okolicy rezerwatu odnotowano kozicę alpejską. Z ptaków gnieżdżą się: cietrzew, jastrząb, kruk, dzięcioły, drozd, bocian czarny. Z gadów występują żmija zygzakowata, zaś z płazów salamandra plamista.

   

Na terenie rezerwatu występuje typ ekosystemu leśny i borowy (podtyp lasów nizinnych). Jest to jej najbardziej na wschód wysunięte stanowisko w sudeckim obszarze występowania (w Polsce bardziej na wschód występuje jeszcze w Bieszczadach). Gatunek ten znajduje się na czerwonej liście roślin i grzybów Polski oraz czerwonej liście roślin naczyniowych województwa opolskiego. Na terenie rezerwatu dominuje łęg wiązowo-jesionowy (Ficario-Ulmetum minoris – siedlisko przyrodnicze 91F0), występują tu także inne chronione gatunki roślin i kręgowców, m.in. muchołówka białoszyja (Ficedula albicollis).

   

Torfowiska powstały na skutek stagnacji wody: przy bardzo wysokich opadach atmosferycznych i nieprzepuszczalnym podłożu, meandrującej rzece bilans wodny przez większość roku jest dodatni.
Obszar rezerwatu wraz z otoczeniem i częścią po czeskiej stronie - rozległe płaty kosodrzewiny, malowniczo meandrująca Izera tworzą rzadkiej piękności dziki krajobraz. W rezerwacie żyją relikty flory plejstoceńskiej: na obszarze porośniętym płatami kosodrzewiny rosną liczne okazy brzozy karłowatej tworzące jedno z większych skupisk w Polsce, bażyny czarnej, turzycy skąpokwiatowej i bagiennej, wełnianki pochwowatej, żurawiny błotnej, rosiczki okrągłolistnej i wiele gatunków torfowców.
Doskonale się tu czują ptaki: siwerniak czyli świergotek nadwodny (Antulus spinoletta), występujący niezmiernie rzadko orzeł bielik. Ponadto izerskie torfowiska stanowią schronienie dla jedynych w Polsce mieszkających w górach żurawi żywiących się rzadkimi gatunkami skorupiaków. Wciąż można spotkać ostatnie izerskie cietrzewie i głuszce.

   

Torfowisko położone jest na zachodnim zboczu Bieśca na wysokości 760 m n.p.m. Miąższość torfu przekracza miejscami 8 m. Podłoże torfowiska tworzą nieprzepuszczalne skały: margle i piaskowce usadowione na gnejsach, ukształtowanie terenu jest niemal poziome, a obszar torfowiska leży dokładnie na wododziale pomiędzy zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Północnego, obszar jest częściowo bezodpływowy. Z okolic torfowiska wypływają źródliskowe potoki Dzikiej Orlicy. Przepływające przez rezerwat strumienie mają wodę zabarwioną na ciemnoczerwony kolor. Związane jest to z wypłukiwaniem z torfowiska kwasów humusowych. Mimo to woda nadaje się do picia. Woda w potokach rezerwatu ma kwaśny odczyn, jej pH wynosi 3,8-4,0.
Torfowisko o pow. 270 ha tworzą dwie misy: „Topielisko” i „Czarne Bagno”, przy czym rezerwat przyrody obejmuje Topielisko i tylko fragment Czarnego Bagna, częściowo zamarłego wskutek drenowania. Na kępach poprzedzielanych oczkami wodnymi rośnie bogata roślinność torfowiskowa. Ze względu na urokliwość krajobrazu miejsce to ma charakter uroczyska. Urokliwość tego miejsca doceniono już w 1919 r., gdy utworzono tu, jeden z pierwszych w Niemczech, rezerwat przyrody o obszarze 85 ha. W okresie międzywojennym poszerzono go do 218 ha, budując przy okazji drewniane pomosty i wieże widokowe, a w 1954 r. rezerwat powołano ponownie – na powierzchni 156,8 ha. Krajobraz torfowiska bywa porównywany do tundry arktycznej, tajgi syberyjskiej, a nawet do wyglądu Europy z czasów panowania lodowca. Istnieją przypuszczenia, że torfowisko jest reliktem epoki lodowcowej, a jego wiek oszacowano na 7600 lat. Obiekt stanowi dużą atrakcją turystyczną i przyrodniczą.

Flora rezerwatu w obrębie torfowiska liczy kilkadziesiąt taksonów roślin naczyniowych, charakteryzuje się ciekawą listą florystyczną. Najciekawsze gatunki, które występują to wiele gatunków mchów i torfowców, brzoza karłowata mająca jedno z trzech stanowisk w Polsce, sosna błotna – jedno z ośmiu stanowisk w Polsce, żurawina błotna, borówka bagienna, bagno zwyczajne, turzyce – wiele gatunków, bagnica torfowa, bażyna czarna, wełnianka pochwowata, borówka brusznica. Z roślin owadożernych w rezerwacie ma stanowiska rosiczka okrągłolistna i rosiczka długolistna.

Z entomofauny na terenie rezerwatu mają swoje stanowiska głównie motyle i ważki. Z ważniejszych motyli występują: gatunki minujące liście bagna zwyczajnego Stigmella lediella i Lyonetia ledi (również na tej roślinie żeruje gąsienica gatunku Syngrapha interrogationis) oraz żerujące na borówce bagiennej i żurawinie błotnej tj. modraszek bagniczek i Coranarta cordigera. Na terenie rezerwatu występuje też monofag szlaczkoń torfowiec, którego gąsienica żywi się jedynie liśćmi borówki bagiennej. Szlaczkoń torfowiec to okazały motyl dzienny z rodziny bielinkowatych zagrożony wymarciem, umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze. Wszystkie gatunki motyli są ściśle związane z torfowiskami wysokimi Oxycocco-Sphagnetea (niekiedy torfowiskami przejściowymi) i borami bagiennymi Vaccinio uliginosi-Pinetum, podobnie jak ich rośliny żywicielskie. Z ważek występują: żagnica torfowcowa, miedziopierś górska, miedziopierś północna. Wszystkie te gatunki są ściśle związane z wodami torfowiskowymi i środowiskami sfagnowymi, są umieszczone na krajowej czerwonej liście zwierząt, zaś miedziopierś górską i miedziopierś północną zamieszczono w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt – Bezkręgowce.
Z awifauny na terenie rezerwatu gnieździ się: cietrzew, głuszec, świergotek łąkowy, bocian czarny. Cietrzew i głuszec, jako zagrożone wymarciem na terenie kraju, umieszczone są w Polskiej Czerwonej Księdze.

Na terenie rezerwatu (wzdłuż zielonego szlaku turystycznego) znajduje się ścieżka przyrodnicza prezentująca na tablicach przyrodę torfowiska, proces powstawania torfu itp.

Na terenie rezerwatu przy głównej grobli znajduje się nowa drewniana wieża widokowa, wybudowana we wrześniu 2007 r., na miejscu starszej, z której rozciągają się widoki, głównie na północną część kompleksu („Topieliska”).

   

Wąwóz położony jest na wysokości ok. 400 m n.p.m. i zbudowany jest ze skał kompleksu zieleńcowego – zieleńców, łupków zieleńcowych oraz diabazów. Wyróżniają się zwłaszcza rzadko spotykane formy tych skał – tzw. lawy poduszkowe, powstałe w wyniku erupcji podmorskich w starszym paleozoiku. W środkowej części wąwozu występują liczne wychodnie tworzące strome ściany skalne do wysokości 12 m.
Interesujące są tu ślady różnorodnych ruchów masowych (obrywy, osuwiska). W górnym odcinku wąwozu występują liczne eratyki skał skandynawskich oraz pseudoeratryki z Pogórza Kaczawskiego i Przedgórza Sudeckiego.
Wielkim walorem rezerwatu są naturalne zespoły leśne, do których należą:
- grąd zboczowy (las klonowo-lipowy) w skalnym wąwozie, ze starymi okazami drzew i bogatym runem, w którym rosną takie chronione rośliny jak: gnieźnik leśny, kruszczyk szerokolistny, paprotnik kolczysty, wyka leśna
- kwaśne dąbrowy z wieloma gatunkami chronionymi m.in. buławnik mieczolistny, jarząb brekinia, naparstnica zwyczajna, ukwap dwupienny
- łęg wiązowo-jesionowy, w którym rośnie aż 9 gatunków chronionych, m.in. kozłek bzowy, kruszczyk szerokolistny, śnieżyczka przebiśnieg.

Innym walorem rezerwatu jest roślinność naskalna reprezentowana przez zespoły paproci szczelinowych (z paprotką zwyczajną, paprotnicą kruchą i zanokcicami) oraz murawy piaskowe (z kostrzewą bladą, rojnikiem pospolitym, perłówką orzęsioną). Wczesną wiosną w runie łęgowym występuje masowy zakwit wczesnowiosennych geofitów, m.in. śnieżycy wiosennej, kokoryczy pustej i pierwiosnka lekarskiego. Wąwóz Lipa posiada jedno z największych stanowisk śnieżycy w parku. Cała flora rezerwatu liczy 274 gatunki roślin naczyniowych, w tym aż 22 to rośliny chronione Polsce, w tym m.in. perłówka siedmiogrodzka, mająca tutaj jedyne stanowisko w zachodniej części kraju.

Najcenniejszym elementem fauny obszaru rezerwatu jest duża populacja salamandry plamistej, która szczególnie licznie występuje w skalnej części wąwozu, gdzie odbywa gody w płynącym tam potoku.

   

W rezerwacie znalazły również ochronę najstarsze fragmenty krajobrazotwórcze, jakimi są relikty podmorskiego wulkanizmu – lawy poduszkowe oraz inne skały przeobrażone pochodzące ze starszego paleozoiku, głównie zieleńce, łupki zieleńcowe i diabazy oraz ordowickie łupki i fyllity, należące do metamorfiku kaczawskiego. Z późniejszego alpejskiego okresu chroniona jest krawędziowa rzeźba terenu, w której występuje paleogeńskie zrównania powierzchni z reliktami bazaltowego wulkanizmu lądowego z okresu trzeciorzędu.
Ze ssaków występują tu sarny, dziki, wiewiórki i zające, z ptaków – myszołowy, dzięcioły, kukułki i drozdy, płazy są reprezentowane przez żaby, a gady przez żmiję zygzakowatą.
Planuje się powiększenie rezerwatu do powierzchni 169,33 ha z włączeniem do niego wzgórza Rataj, na którym znajduje się pomnik przyrody nieożywionej Małe Organy Myśliborskie.

Przez obszar rezerwatu prowadzi ścieżka dydaktyczna z punktami - (folder): Nasz dom (folder), Słoneczna łąka – opis krajobrazu Pogórza Kaczawskiego (folder), Polana jaskiniowców – wpływ zmiany klimatu na rzeźbę terenu wąwozu (folder), Dąb Jahna – opis lasu rosnącego w dolinie Jawornika (folder), Pod Maczugą (folder), Rezerwat przyrody (folder), Jeleni język (folder), Skała Olbrzyma (folder), Sowia Skałka (folder), Szwedzki Szaniec – opis zwierzyny występującej w parku (folder), Dębowy Las (folder), Widok (folder)

   

Rezerwat skalno-florystyczny stanowi objęty ochroną rezerwatową fragment doliny Młynówki, między wsiami Siedmica i Nowa Wieś Wielka, gdzie potok Młynówka tworzy przełom wcinający się w skalne podłoże, odsłaniając skałki zieleńcowe, będące przykładem staropaleozoicznego wulkanizmu podmorskiego.

Ciekawostka
- Rzeźba terenu, w tym formy skalne (m.in. Zbójecki Zamek, niem. Raubschloss), lawy poduszkowe oraz liczne zbiorowiska roślinności łąkowej sprawiają, że jest to jeden z najatrakcyjniejszych fragmentów Parku Krajobrazowego Chełmy.
- W wąwozie przy szlaku znajduje się grób leśniczego Friedricha Hillgera zmarłego w 1876 r.

   

Poza formami geologicznymi na terenie rezerwatu znajduje się również ostoja przyrody ożywionej. W szczelinach wietrzejących bazaltów rosną zespoły paproci szczelinowych (chasmofitów) – są to: paprotka zwyczajna oraz zanokcice – skalna, murowa i północna. Rosną tu także orlica pospolita, nerecznica samcza, wietlica samicza, paprotnica krucha i cienistka Roberta. W partiach podszytowych rozwinęły się zarośla krzewiaste takie jak leszczyna, tarnina, dziki bez koralowy, trzmielina zwyczajna, dzika róża, agrest, jeżyna śląska i słoneczna, berberys zwyczajny, wierzba śląska i iwa oraz rzadsza irga zwyczajna.

   

Powstanie wodospadu związane jest ze wznoszeniem się trzeciorzędowego uskoku przerywającego bieg rzeki. Skały progu i wąwozu zbudowane są z gnejsów gierałtowskich. Wąwóz za wodospadem, mający szerokość ok. 3 m, 20 m długości i 15 m głębokości, nazywany jest kanionem amerykańskim. Po ok. 300 m Wilczka wypływa w dużo szerszą dolinę, przegrodzoną dalej tamą wybudowaną tu w 1908 roku.

Na terenie rezerwatu rośnie stary las bukowy z domieszką jodły, jawora i świerka. Występują tu m.in. następujące gatunki roślin: żywiec gruczołowaty, marzanka wonna, kokoryczka okółkowa, przenęt purpurowy, jęczmieniec zwyczajny, wietlica samicza, zachyłka oszczepowata, nerecznica szerokolistna, gajowiec żółty, kostrzewa leśna. Chłodny, ciemny i wilgotny mikroklimat sprzyja również bujnej wegetacji mszaków. Dno wąwozu i jego ujście porastają ziołorośla lepiężnikowe z wilgociolubnymi gatunkami roślin, takimi jak: lepiężnik biały, miłosna górska, modrzyk górski i miesiącznica trwała.

Pierwszy znany opis tego miejsca pochodzi z roku 1781 i wyszedł spod pióra H. Reissera. Przełom rzeki uchodził wtedy za niepokonany, aż do 1834, gdy oficerowie Lutz i von Leuthold przepłynęli go wpław. Od końca XVIII wieku był celem częstych wycieczek organizowanych z okolicznych kurortów – Lądka i Długopola-Zdroju. W XIX wieku, za czasów królewny Marianny Orańskiej powyżej wodospadu powstał mały park z fontanną, a otoczenie urządzono w stylu romantycznego ogrodu. Z inicjatywy rodzeństwa Neglerów wybudowano schody, poręcze i kładki z dojściami na punkty widokowe oraz na dno wąwozu. Za zwiedzanie wodospadu pobierano wówczas opłatę. Po dawnym założeniu parkowym do dziś nie przetrwały żadne ślady.
Obecnie zwiedzanie jest ogólnodostępne w ramach wytyczonych w rezerwacie ścieżek.